Music

Μαρία Μαλεγιαννάκη: «Οι λέξεις είναι οντότητες. Έχουν ψυχή, ως αισθητές αναπαραστάσεις της πραγματικότητας»

2023-01-25

Συνέντευξη με τη συγγραφέα Μαρία Μαλεγιαννάκη

Επιμέλεια:

Βασιλική Β. Παππά

vpappa@cultmagz.com


Η Μαρία Μαλεγιαννάκη γεννήθηκε και ζει στην Αθήνα. Σπούδασε Κοινωνιολογία στο Αμερικανικό Κολλέγιο Ελλάδας και Ευρωπαϊκό Πολιτισμό στο Ελληνικό Ανοικτό Πανεπιστήμιο. Έχει γράψει νουβέλες που έχουν λάβει έπαινο και βραβείο από την ΠΕΛ..Το πρώτο της μυθιστόρημα έχει τίτλο Μελαγχολία, Οσμή Κυνόροδου, (Α΄Βραβείο 30ου Πανελλήνιου Συμποσίου Ποίησης και Πεζογραφίας, 2014, Καφενείο των Ιδεών). Έχει παρακολουθήσει σεμινάρια στο ΕΚΠΑ στην Λογοτεχνία και την Φιλοσοφία και στο DEREE Collefe Δημιουργική Γραφή, Ολοκλήρωση Δημιουργικού Έργου, Philosophical Life Coaching, Seminar in Creative Writing.

Β.Π.: Κυρία Μαλεγιαννάκη, γεννηθήκατε και ζείτε στην Αθήνα. Ποιες είναι οι πρώτες μνήμες σας και ποια τα πρότυπά σας ως παιδί; Υπάρχει κάποιος ο οποίος επέδρασε καταλυτικά στην ψυχοσύνθεσή σας;

Μ.Μ.: Ως παιδί έχω κρατήσει ζωντανές αναμνήσεις, τόσο από τον αστικό μου περίγυρο όσο και από την ζωή μας στη φύση και τη θάλασσα. Θυμάμαι κόσμο γύρω μου, συζητήσεις, δεξιώσεις, εξορμήσεις. Τα πρότυπα που με επηρέασαν σίγουρα προέρχονταν από την κοινή μου ζωή με τα δύο μου αδέλφια, και τις σχολικές μου φιλίες, το φιλοσοφικό πνεύμα και την καλλιτεχνική ματιά του πατέρα μου, την ανεξαρτησία και τα βιβλία της μητέρας μου, που γέμιζαν όλους τους τοίχους του σπιτιού. Καταλυτικά στη ψυχοσύνθεσή μου έδρασε ο οδυσσειακός βίος του πατέρα μου, και οι αφηγήσεις του από όλα τα πέρατα του κόσμου, η ασυνήθιστα χειραφετημένη και μορφωμένη για την εποχή μητέρα μου, τα αληθινά ερεθίσματα που είχα ως παιδί που ενείχαν ανθρώπους, ατμόσφαιρες, πολιτισμό, πνεύμα, χιούμορ. Ένα καθοριστικό πρότυπο λογοτεχνικά ήταν για μένα ως παιδί «οι Επισκέπτες» της Διδώς Σωτηρίου. Διαβάζοντάς το συνέλαβα ασύνειδα τη λειτουργία της φαντασίας στην λογοτεχνική αναπαράσταση του πονεμένου ζητήματος της γυναικείας ισότητας.

Β.Π.: Λένε ότι ο κάθε άνθρωπος έχει ένα παιδί μέσα του. Εσείς κατά πόσο έχετε διατηρήσει το παιδί μέσα σας και πόσο σας βοηθά στη συγγραφή; Οι λέξεις παίζουν καθοριστικό ρόλο στη ζωή σας;

Μ.Μ.: Το παιδί μέσα μου με ώθησε στη συγγραφή. Πρόκειται για μια έκφραση, μία μεταφορά που αν και διαθέτει ανάλαφρο τόνο, κρύβει μέσα της τους πόνους μας και τις σκοτεινές μας πτυχές. Το παιδί μέσα μας αναπόφευκτα κουβαλά τα τραύματα, τα ελαττώματα και τις αδυναμίες μας. Είναι μία δύσκολη κι ευμετάβλητη σχέση, που καθορίζει τη σχέση μας με τον κόσμο. Η συγγραφή σε φέρνει σε επαφή με το παιδί που υπήρξες, και σε βοηθά να το θεραπεύσεις. Πας πίσω στον χρόνο αλλάζεις όσα δεν αλλάζουν και προχωράς, νοηματοδοτώντας το κάθε σου βήμα.

Οι λέξεις είναι οντότητες. Έχουν ψυχή, ως αισθητές αναπαραστάσεις της πραγματικότητας. Οι λέξεις αποτελούν την πρώτη ύλη της γραφής μου, αρθρώνουν το ύφος της, χωρίς να το εκβιάζω αυτό. Οι λέξεις συνθέτουν το μέρος και συνάμα το όλον, αποτελούν μέσο και σκοπό ταυτόχρονα, είναι ανεξίτηλες, και χτίζουν ολόκληρες πραγματικότητες, περιττό να πούμε.

Β.Π.: Το τελευταίο σας βιβλίο φέρει τον τίτλο «Μέλπω βαθιά». Θα θέλατε να μας πείτε λίγα λόγια γι' αυτό;

Μ.Μ.: Η ηρωίδα του βιβλίου όπως υποδεικνύει ο τίτλος του είναι μία γυναίκα με προεκτάσεις, διαθέτει δηλαδή όχι μόνο ευαισθησία αλλά και ενόραση, γεγονός που την διαφοροποιεί από τον περίγυρό της. Καθοριστικής σημασίας στην εξέλιξη της ζωής και του έργου της, είναι η σύνδεσή της με το υποσυνείδητο και τα όνειρα του ενυπνίου, τα οποία αποτελούν μοχλό της δημιουργικότητας της όσο και της αναδίπλωσης της μουσικής της ιδιοφυΐας. Ο τίτλος του έργου είναι εξάλλου ενδεικτικός της σχέσης με τον βαθύτερο εαυτό, όσο και της ενσυνείδησης των πιο σκληρών συναισθημάτων στα οποία η ηρωίδα βυθίζεται, και τα οποία καλείται να αντιμετωπίσει. Όλη της η κοπιώδης αναζήτηση, η σύνθεση μιας πρωτότυπης μελωδίας, είναι συνυφασμένη με την αναζήτηση μιας αληθινής ζωής, της περιώνυμης ευτυχίας ως στάση και επιλογή κι όχι στιγμιαία συνθήκη. Όπλα της στον δύσκολο αυτό αγώνα είναι η τέχνη, η μουσική, ο έρωτας. Σαφώς, η τέχνη αποτελεί εδώ μια μορφή επιβίωσης. Καθίσταται εξίσου σαφές το κέλευσμα της ατομικής ελευθερίας, της αυτοέκφρασης όσο και της γυναικείας χειραφέτησης. Επιπλέον, αναγκαία συνθήκη για τα παραπάνω κρίνεται η συμφιλίωση του ατόμου με το παρελθόν και τον ίδιο του τον εαυτό.

Είναι ένα πολύπλευρο έργο, δομημένο από τα «Δωμάτια», δηλαδή «χώρους» που δηλώνουν αφενός τα βιογραφικά σύνορα της ηρωίδας, αφετέρου σηματοδοτούν τη βαθύτερη ψυχική της διαδρομή. Το τοπίο είναι διττό, καθώς την «οργισμένη γοητεία» της πόλης διαδέχεται η θάλασσα που κατά μία έννοια προσωποποιείται, αποκτά ψυχολογικά χαρακτηριστικά, βασανίζει όσο και θεραπεύει τον μέσα κόσμο της Μέλπως. Εξίσου εξερευνάται η φύση του κακού στο άτομο, η έννοια της «αμαρτίας» όσο και της «άφεσης», με τη δημιουργικότητα να αποτελεί το τίμημα μιας ψυχικής απελευθέρωσης.

Αν το βιβλίο μου ήταν άνθρωπος, θα ήθελε παθιασμένα να εξελιχθεί, να καταργήσει τα στεγανά, να ακολουθεί τον δικό του κανόνα, να εκφράζει ελεύθερα τον λυρισμό, την ποιητικότητα, τον φόβο, τα δαιμόνια του.

Β.Π.: Γράφοντας έχετε την αίσθηση ότι με τη γραφή μπορείτε να βάλετε σε τάξη τον κόσμο;

Μ.Μ.: Ο κόσμος που μπαίνει σε τάξη όταν γράφω, αφού πρώτα αναστατώνεται, εκπλήσσεται, κοπιάζει, είναι ο μέσα κόσμος. Είναι η αυτεπίγνωση που λειτουργεί μέσω της γραφής καθώς ο συγγραφέας (ή τουλάχιστον εγώ) δεν γνωρίζει τι θα γραφτεί, μέχρι τη στιγμή που το γράφει. Όσο για τον έξω κόσμο, θα είναι πάντοτε ο ίδια σκληρός, αδυσώπητος κόσμος και θα μας υπερβαίνει. Εξίσου, χρέος μας είναι να τον δημιουργούμε οι ίδιοι, να τον αναδημιουργούμε και να τον νοηματοδοτούμε. Με τα όπλα του ο καθένας.

Β.Π.: Ζούμε σε έναν κόσμο που κυριαρχεί από τη μια η οικονομική ολιγαρχία και από την άλλη οι μετανάστες, οι φτωχοί, οι άνεργοι. Ποια η θέση των διανοουμένων μέσα σε έναν τέτοιο κόσμο;

Μ.Μ.: Η συμβολή του έργου των διανοούμενων στην κοινωνική αλλαγή έχει αποδειχθεί ιστορικά. Τα έργα μεγάλων ποιητών, φιλοσόφων, συγγραφέων αποτέλεσαν ανά τους αιώνες μανιφέστα ισότητας, δικαιοσύνης, ισοπολιτείας. Περισσότερο από ποτέ οι άνθρωποι των γραμμάτων έχουν σήμερα χρέος σε έναν κοινωνικά άνισο κόσμο που πλήττεται από την φτωχοποίηση να συστήσουν νέα ιδεώδη ισότητας και δικαίου και να κλονίσουν τις συνειδήσεις. Θεωρώ υψίστης σημασίας την αποδοχή του «Άλλου», και της «διαφορετικότητας», την αφομοίωση όλων των ομάδων στον κοινωνικό ιστό, όσο και την ενδυνάμωση της συναισθηματικής νοημοσύνης, προκειμένου να προσεγγίζεται όλο και περισσότερο η κοινωνική συνοχή, η ειρήνη και η ισότητα μέσα από την ευαισθητοποίηση και δραστηριοποίηση φορέων και πολιτών. Περισσότερο από οποιονδήποτε πολιτικό παράγοντα, άπτεται στον τομέα της διανόησης ένας τέτοιος αναμορφωτικός ρόλος, διαμέσου της διάδοσης νέων ιδεών και νοοτροπιών. Πως; Με την ενεργό δράση: γράφοντας, ανεβάζοντας σοβαρό θέατρο, ασκώντας κοινωνική κριτική, προωθώντας συζητήσεις που διεγείρουν τον προβληματισμό γύρω από τα κοινωνικά προβλήματα σε ευρεία κλίμακα. Με την εκπαίδευση εξίσου. Την ουσιαστική μόρφωση των μαθητών και των φοιτητών μέσα από την έρευνα, την κριτική σκέψη και τη δια βίου μάθηση. Σε ατομικό επίπεδο πιστεύω πολύ στο διάβασμα ως μοχλό κοινωνικής αλλαγής. Αν η ανάγνωση των έργων πχ του Σαίξπηρ, του Κάφκα του Καμύ του Τσέχωφ και των αρχαίων τραγωδών ήταν κάτι αλληλένδετο με την καθημερινότητα, κι η έλλειψή του αδιανόητη σε σχέση με άλλες συνήθειες, πόσο διαφορετικός θα ήταν σήμερα ο κόσμος;

Β.Π.: Σήμερα, πιστεύετε ότι υπάρχει αντίσταση των πνευματικών ανθρώπων της Τέχνης, ή θεωρείτε την εικόνα πλασματική; Πιστεύετε στη συλλογική ή τη μοναχική αντίδραση;

Μ.Μ.: Θεωρώ ότι η έννοια της αντίστασης σήμερα είναι πλασματική χωρίς κάποιο μεστό ιδεολογικό περιεχόμενο και συνοχή στο πλαίσιο των κινημάτων και της συλλογικής δράσης, στο βαθμό που συγχέεται με τις αναταραχές, και την ψυχολογία του όχλου. Η Τέχνη ως ένα σημείο, μπορεί εξίσου να αποτελέσει σήμερα έναν πλασματικό χώρο σε επίπεδο αναπαράστασης και νοημάτων-υπάρχουν φυσικά πολλές φωτεινές εξαιρέσεις. Χρειάζεται πολύ δυνατό αισθητήριο για να διακρίνει κανείς έναν αυθεντικό καλλιτέχνη στον σύγχρονο κόσμο ανάμεσα σε ψευδείς αναπαραστάσεις, και την απλή διάθεση να φανεί κάποιος μοντέρνος, πρωτότυπος ή να κάνει σοκ. Θεωρώ ότι η αληθινή φλέβα κάνει θόρυβο, μέσα στην εύγλωττη σιωπή της. Την αληθινή τέχνη την αντικρίζουμε με συγκίνηση, μέσα από κείνη την ειδική ψυχική δόνηση που μας προκαλεί. Σε έναν πίνακα, ένα γλυπτό, ένα μουσικό κομμάτι. Σε ένα βιβλίο φυσικά. Αυτή η κατάσταση, δημιουργίας και αναγνώρισης του αυθεντικού, είναι για μένα ήδη μια αντίσταση. Αντίσταση στο ψεύτικο, στο περιστασιακό ή το ευτελές. Αντίσταση σε ένα γενικό κατεστημένο, κουλτούρας, αισθητικής και εικαστικής έκφρασης, που δεσμεύεται ίσως από συγκεκριμένους κανόνες προκειμένου να έχει απήχηση και εμπορικότητα. Πιστεύω ότι ειδικά στον τομέα της τέχνης, η αληθινή αντίδραση μπορεί να προέλθει μεμονωμένα από ένα «πεφωτισμένο» δημιουργό που θα θέσει με το έργο και τις ιδέες του έναν νέο κανόνα, θα υποδείξει μία νέα γραμμή, θα ανακαλύψει ίσως ένα αχαρτογράφητο πεδίο. Κάτι τέτοιο σήμερα είναι δύσκολα αναγνωρίσιμο, έως ουτοπικό. Οι άνθρωποι των γραμμάτων και των τεχνών είναι ωστόσο πάντοτε υπεύθυνοι για την βελτίωση των κοινωνικών συνθηκών με το έργο και τις ιδέες τους. Είτε κινηθούν ατομικά είτε συλλογικά, το αποτέλεσμα οφείλει να είναι συλλογικό.

Μιλώντας για τους συγγραφείς ειδικά, φέρουν αυτήν την συλλογικότητα εντός τους, μέσα από την αναμέτρησή τους με τα μεγάλα λογοτεχνικά πνεύματα. Ο αγώνας τους διευρύνεται από το ατομικό στο συλλογικό, όταν το έργο τους διαδίδεται στον κόσμο. Κατά τη γνώμη μου η πνευματική ιντελιγκέντσια εν γένει, δύναται να επιφέρει βαθύτερη αλλαγή στον κόσμο και σε έναν άλλο βαθμό, σε σχέση με τις νέες τεχνολογίες και τις επιστημονικές ανακαλύψεις, πράγμα που οφείλει.

Β.Π.: Εσείς πώς αντιλαμβάνεσθε αυτή την κατάπτωση των αξιών που παρατηρείται επί των ημερών μας;

Μ.Μ.: Ποικιλοτρόπως και ανά πάσα στιγμή, είτε περπατώ στο δρόμο, είτε παρακολουθώ το δελτίο ειδήσεων, ή διαβάζω τα νέα, τα σημεία της κοινωνικής παρακμής και της ανομίας όπως γνωρίζουμε είναι εμφανή. Πυρήνα της αποκαρδιωτικής εικόνας που διαπιστώνω καθημερινά γύρω μου, σε ψυχοκοινωνικό επίπεδό αποτελεί η ψυχική ασθένεια και ο υπαρξιακός φόβος με αλγεινό παράδειγμα τους ψυχικά διαταραγμένους άστεγους που βρίσκονται στο έλεος της φιλανθρωπίας του περαστικού. Κι η λίστα δυστυχώς προχωρά, με τις γυναικοκτονίες, την παιδική κακοποίηση την πάλαι ποτέ διαφθορά. Βλέπουμε να εντείνεται η μοναξιά στις πόλεις, να περιθωριοποιούνται οι ηλικιωμένοι και να αυξάνονται οι αυτοκτονίες.

Δίπλα στην κοινωνική παρακμή, εκδηλώνονται και οι φυσικές καταστροφές, όπως διαπιστώνεται μέσα από την κλιματική αλλαγή και τα ακραία φυσικά φαινόμενα που συμβαίνουν όλο και πιο συχνά απειλώντας την κανονικότητα της καθημερινής ζωής. Ένας φαύλος κύκλος κρούει τον κώδωνα στις κυβερνήσεις, τις οργανώσεις στο κάθε άτομο ξεχωριστά, καλώντας μας περισσότερο από ποτέ άλλοτε να δράσουμε συνειδητά και να βελτιώσουμε έως και να αλλάξουμε ριζικά συμπεριφορές και νοοτροπίες απέναντι στα παραπάνω προβλήματα όσο και μας τους ίδιους. Εξακολουθούν ακάθεκτα, η ανισότητα των φύλων, ο εκφοβισμός του αδυνάτου, η παραβίαση της ιδιωτικότητας, η έλλειψη ευκαιριών, ο υλισμός., η αυθαιρεσία. Μια κοινωνία φοβική κι ανελεύθερη, οριακή, άρρωστη ψυχικά, είναι ενδεικτική της αποσάθρωσης των αξιών. Μια κοινωνία που δικαιώνει τις προφητείες του George Orwell και Aldous Huxley με κυρίαρχο χαρακτηριστικό της την γενικότερη απάθεια, την συντήρηση του ατομικού οφέλους, την έλλειψη γενικότερου προβληματισμού μιας κοινωνίας «φιλήσυχων» και φιλήδονων πολιτών. Στο πλαίσιο της δυσοίωνης αυτής κοινωνικής πραγματικότητας οι ανεξίτηλες για μένα αξίες της φιλίας και της αληθινής αγάπης, αποτελούν το πιο πολύτιμο κληροδότημα για το μέλλον.

Β.Π.: Ποιους νέους Έλληνες συγγραφείς ξεχωρίζετε;

Μ.Μ.: Εκτιμώ βαθύτατα το σύνολο του έργου του Γιάννη Ξανθούλη, αν και τα μελοποιημένα του έργα με συνόδευαν από παιδί. Με συγκινούν, η δαιδαλώδης γραφή του, το φαντασιωτικό στοιχείο εγκιβωτισμένο σε έναν στιβαρό ρεαλισμό, το εγκεφαλικό του χιούμορ, η υφέρπουσα μελαγχολία, τα δυνατά νοήματα ανάμεσα στις γραμμές, η «ηχηρή» του σιωπή. Οι χαρακτήρες του, ραγισμένοι, υπαρκτοί, αναπνέουν δίπλα σου, καθρεφτίζεσαι μέσα τους. Οι μυθιστορηματικές εικόνες που ζωντανεύουν το ξεχασμένο παρελθόν και επανέρχονται δριμύτερες δυναμικές, προκαλώντας την συγκίνηση τον προβληματισμό, και εγείρουν εκείνες τις βαθιές σκέψεις που μας ενοχλούν, μας ξεβολεύουν, φτάνουν μέχρι «το καρφί» που είναι σφηνωμένο μέσα μας. Διαβάζοντας τα έργα του δημιουργού που μεγαλώνει σαν το παλιό κρασί, πολλές φορές ξεχνώ τον αναγνωστικό ρόλο, αντιθέτως είναι σαν να ζω μια φοβερή περιπέτεια. Εδώ και πολλά χρόνια έχω δεθεί, με τον μαγικό ρεαλισμό της Ζυράννας Ζατέλη καθώς μέσα από τις σπάνιες λεκτικές της διαδρομές και τις αφηγήσεις της μεταφέρομαι σε μια μοναδική αναγνωστική εμπειρία. Κάθε εικόνα του Ζατελικού σύμπαντος στήνει μπροστά μου έναν κάδρο του Κορό ή των Προραφαηλιτών, στον ενδιάμεσο εκείνο χώρο ανάμεσα στο ονειρικό στοιχείο και την πραγματικότητα.

Θα μπορούσα να μιλώ με τις ώρες για τους συγγραφείς που αγάπησα. Ήδη ανέφερα μία από τις μούσες των παιδικών μου χρόνων, τη Διδώ Σωτηρίου η οποία μαζί με τις ομολόγους της, Ζωρζ Ζαρή και Άλκη Ζέη, διαμόρφωσαν πιστεύω τη γενιά μου με τα σύγχρονα «παραμύθια» τους και το αγωνιστικά ιδεώδη που καλλιέργησαν, αποτυπώνοντας μέσα από την αθωότητα και τον αυθορμητισμό του κόσμου των παιδιών, την ιδέα της αμφισβήτησης, του προβληματισμού, της εξέγερσης. Φυσικά δεν θα μπορούσα να μην αναφερθώ στους συγγραφείς που διάβαζα πάντα, όπως τους Θανάση Βαλτινό, Ισίδωρο Ζουργό, Αλέξη Σταμάτη, Σώτη Τριανταφύλλου, Αμάντα Μιχαλοπούλου Αύγουστο Κορτώ, ανάμεσα και άλλους παλαιότερους κλασικούς, ξένους.

Θα ήθελα πάλι να προσθέσω ότι δίπλα στα μεγάλα παραδείγματα ξεχωρίζω πάντα τους άγνωστους, κρυφούς και χαρισματικούς συγγραφείς που γράφουν μόνοι και δεν τους γνωρίζει κανείς. Στα «συρτάρια» τους κρύβονται αληθινά αριστουργήματα που εύχομαι να έρθουν κάποτε στο φως.

Β.Π.: Τι σας κάνει να χαμογελάτε καθημερινά;

Μ.Μ.: Γενικά δυσκολεύομαι να χαμογελάσω! Όταν όμως αισθάνομαι κάτι αληθινό τότε μου βγαίνει αβίαστα. Το καλό χιούμορ, πάντα το πετυχαίνει αυτό. Εξίσου οι γάτες που λατρεύω και ο σκύλος μας, ή μια όμορφη ανάμνηση. Καθημερινά και απαρεγκλίτως όμως χαμογελώ όταν αντικρίζω το πρόσωπο της κόρης μου.

Β.Π.: Κλείνοντας, κυρία Μαλεγιαννάκη, θα ήθελα να μας πείτε, υπερβάλλετε ποτέ σε κάτι;

Μ.Μ.: Είμαι άνθρωπος της υπερβολής όταν κάτι με γεμίζει πολύ. Ίσως μου λείπει λίγο ένα ποσοστό υπερβολής της νιότης. Οι ατέλειωτες ώρες που διάβαζα ή χόρευα. Το ξημέρωμα ως τελείωμα κι όχι εκκίνηση. Ίσως σε αυτά που οι περισσότεροι βρίσκουν την υπερβολή εγώ αντικρίζω την ομορφιά. Στην κατάρριψη του χρόνου π.χ.  που φέρνει η έμπνευση, η δημιουργικότητα, το γράψιμο. Δυστυχώς ίσως, μία υπερβολή που δεν έχω ξεπεράσει έως σήμερα, είναι η τελειομανία μου.