«Ο ποιητής γεννιέται για να αλλάξει τη ζωή του/ Πριν αλλάξει τη μοίρα μιας λέξης»

2021-01-31

Συνέντευξη με τον ποιητή Ιωάννη Πανουτσόπουλο

Επιμέλεια:

Βασιλική Β. Παππά

vas_nikpap@yahoo.gr

Σήμερα το CultureMagazine έχει την τιμή και τη χαρά να φιλοξενεί τον ποιητή Ιωάννη Πανουτσόπουλο, με αφορμή την ποιητική του συλλογή «οικογενειακά ή πολυπρισματικός κόσμος». Το «οικογενειακά ή πολυπρισματικός κόσμος» όπως λέει ο ίδιος στο οπισθόφυλλο του βιβλίου είναι ο «τρόπος να θεραπεύουμε τις αμυχές πριν γίνουν τραύματα. Να θεραπεύουμε τα τραύματα όταν μπορούν να επουλωθούν. Να χαρίζουμε τη συγγνώμη πριν ακόμα μας ζητηθεί. Να νουθετούμε δίχως να γίνει αντιληπτή η νουθεσία».

Πρόκειται για έναν ποιητή που στίχους του έχουν μελοποιήσει και ερμηνεύσει οι Φ. Βελεσιώτου, Τ. Γκρους, Γ. Καζαντζής, Ν. Μαυρουδής, Λ. Μαχαιρίτσας, Α. Μιτζέλος, Τ. Μπίνης, Γ. Νταλάρας, Ο. Περίδης κ.ά. Το 2012 βραβεύτηκε από τη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών για τις στιχουργικές του συνθέσεις.

Β.Π.: Κύριε Πανουτσόπουλε, ο Ρενάν είχε πει: "Οι αληθινοί άνθρωποι της προόδου είναι αυτοί που τρέφουν ένα βαθύ σεβασμό στο παρελθόν". Γεννηθήκατε στην πόλη που υπερασπίστηκε ο Αισχύλος και κάνατε τα πρώτα σας βήματα στην οδό Ισμήνης, πλησίον της οδού Αντιγόνης - πάντα επί Κολωνώ. Επιστρέφοντας στο παρελθόν τι θυμάστε πιο έντονα;

Ι.Π.: Το παρελθόν δεν είναι ληγμένο γραμμάτιο. Ο Θεόφιλος ήταν για τους χωριανούς του ο αχμάκης. Κοιτούσε πίσω και μετρούσε προσβολές και καταφρόνια. Μετά από χρόνια έγινε αυτός που ξέπλυνε τα μάτια μας από την υποταγή στην δυτική τεχνοτροπία. Από την άλλη ο Καντάφι ήταν κραταιός στην Λιβύη και όταν έβλεπε στο παρελθόν θυμόταν μόνο δόξες. Δεν είχε καταλάβει την μεγάλη συνομωσία του χρόνου. Όσο για μένα όταν κοιτάζω προς τα πίσω βλέπω πάντα ένα παιδί που έκανε ιδιαίτερα στο φροντιστήριο της ανάγκης. Αυτό το παιδί έπρεπε να ανακαλύψει τα μυστικά της επιβίωσης, να φτιάξει τα πρωτόγονα παιδικά παιχνίδια του και να τρέχει γρήγορα για να μην το πιάνουν όταν έπαιζε κυνηγητό. Έκτοτε εξακολουθώ να παλεύω για την επιβίωση, να επινοώ τον τρόπο που θα δίνω νόημα στο χρόνο και τρέχω για να ξεφύγω από έναν ίσκιο που με ακολουθεί κατά πόδας.

Β.Π.: Υπήρξαν κάποια πρόσωπα ή γεγονότα που διαμόρφωσαν τη σκέψη σας;

Ι.Π.: Στο σπίτι μας υπήρχε ένα και μοναδικό βιβλίο. Η Ιστορία των αδελφών Ράϊτ. Αυτό το βιβλίο μου το διάβαζε ο πατέρας μου από τότε που ήμουν τεσσάρων ετών. Μου διέφευγαν κάποια πράγματα αλλά κράτησα το πιο ουσιαστικό. 'Όταν θέλεις να πετάξεις και έχεις φτερά δεν σε σταματάει κανένας. Δεν είναι άλλωστε τυχαίο πως ακόμα και τον θάνατο του πατέρα μου τον έμαθα σ' ένα αεροπλάνο.

Το δεύτερο πρόσωπο που διαμόρφωσε τη σκέψη μου είναι ο Γιώργος Σεφέρης. Του οφείλω πολλά και τον αγαπώ και για μια ξεχωριστή φράση: «σε αυτόν τον τόπο που ήμαστε τόσο τραγικά αυτοδίδαχτοι...». Αυτή τη φράση την έχω σκεφτεί πάρα πολλές φορές. Έχω πλέον καταλήξει πως είναι ευτύχημα που υπήρξαμε αυτοδίδαχτοι γιατί αν μας είχανε κάνει σαν τα μούτρα τους μπορεί να μην γράφαμε λέξη. Υπάρχει και μία γυναίκα με το όνομα Μαρία η οποία υπήρξε η μεγάλη μου αγάπη και πριν 14 χρόνια με «άφησε» για να συναναστραφεί τον Σεφέρη.

Β.Π.: "Το γράψιμο είναι είδος αγρυπνίας - να προσέχεις να μην μπουν πουρνάρια μέσα στον κήπο", γράφει ο Φρίελ στο ημερολόγιό του. Η συγγραφή απαιτεί εσωστρέφεια, πόνο ψυχής ή αποτελεί σανίδα σωτηρίας στα προβλήματα της καθημερινότητας; Είναι ένα είδος αντίστασης ή επαγρύπνηση;

Ι.Π.: Αρκεί να σας πω ότι την περίοδο του εγκλεισμού σχεδόν την λάτρεψα. Διάβασα και έγραψα πολύ. Έσκαψα και κάμποσο γιατί τα ακριβά μεταλλεύματα τα βρίσκεις σε μεγάλο βάθος. Η επαγρύπνηση είναι ένα κεφάλαιο πριν την γραφή. Με βοηθάει να καθαρίζω το σώμα, το πνεύμα και την ψυχή μου. Έχω γράψει ένα δίστιχο που οι φίλοι μου βεβαιώνουν ότι με εκφράζει απόλυτα: «Ο ποιητής γεννιέται για να αλλάξει τη ζωή του/ Πριν αλλάξει τη μοίρα μιας λέξης».

Β.Π.: Από τότε που ξεκινήσατε να γράφετε, σάς στέρησε κάτι το γράψιμο;

Ι.Π.: Την πολυτέλεια της επιπολαιότητας και τις πολύ εύκολες απαντήσεις για τα πολύ δύσκολα προβλήματα. Ξέρετε, από τότε που άρχισα να μουτζουρώνω τα χαρτιά διαπίστωσα πως η ποίηση είναι σαν τη ζωή. Θέλει αγάπη, υπομονή, επιμονή, και αφοσίωση.

Β.Π.: Από πού αντλείτε την έμπνευση για τα ποιήματα που γράφετε;

Ι.Π.: Έχω γράψει ποιήματα για έναν παπουτσή, για ένα ντελιβερά και έναν γανωτή. Ο Μανόλης Πρατικάκης μιλώντας για την ποίηση μου έχει αναφέρει ότι «είναι ο θρίαμβος του ασήμαντου, του ανώνυμου και του μηδαμινού» και ότι καταφέρνω «να κάνω χρυσό κέντρο το περιθώριο». Η αλήθεια είναι πως αν θέλεις να μιλήσεις για κάτι μεγάλο είσαι υποχρεωμένος να μεταχειριστείς τα πιο ταπεινά υλικά.

Β.Π.: Λέγεται συχνά ότι η τέχνη του λόγου κινδυνεύει από την κυριαρχία της εικόνας ως βασικού μέσου επικοινωνίας. Ασπάζεστε την άποψη αυτή;

Ι.Π.: Πριν λίγες μέρες διάβαζα μια ενδιαφέρουσα συνέντευξη ενός πολύ καλού Αμερικανού φωτογράφου. Είναι κάποιος που όλη του η ζωή είναι η εικόνα αλλά όταν δίνει μια συνέντευξη καταφεύγει στο λόγο. Το ίδιο θα κάνει και όταν θα χρειαστεί να κάνει ερωτική εξομολόγηση. Εγώ πάλι δεν σας απαντάω με φωτογραφίες και όταν ερωτοτροπώ πάλι οι λέξεις μου είναι πολύτιμες. Δεν με φοβίζει η εικόνα όσο με φοβίζει η κατανάλωση. Το ότι και ένα βιβλίο αλλά και μια φωτογραφία θα την δούμε βιαστικά και αστόχαστα.

Β.Π.: Από την άλλη, λέγεται ότι "οι λέξεις έχουν δύναμη"... Ποια λέξη έχει για σας τη μεγαλύτερη δύναμη;

Ι.Π.: Οι λέξεις έχουν μεγάλη δύναμη και άλλωστε για μένα είναι οι προξενήτρες μου. Πολύ συχνά μου συστήνουν το άγνωστο και μου το καθιστούν γνωστό. Άλλοτε γνωστοποιούν τα ποιήματα μου αλλά και την ίδια μου την ύπαρξη. Ανάμεσα όμως σε όλες τις λέξεις υπάρχει και μία που μεταμορφώνει τα πάντα. Είναι η «αγάπη» και μπροστά της υποκλίνονται τόσο οι ποιητές όσο και οι πεζογράφοι.

Β.Π.: Δεν είναι λίγοι εκείνοι οι οποίοι ανησυχούν για τη σύγχρονη πνευματική παραγωγή σε σχέση με παλαιότερες εποχές. Συμμερίζεστε την ανησυχία τους; Ξεχωρίζετε κάποιους νέους Έλληνες ποιητές και ποιοι είναι αυτοί;

Ι.Π.: Ζούμε μια μεταβατική εποχή. Έχουμε αφήσει πίσω μας την ακραία φτώχια και τα ακραία πολιτικά γεγονότα. Τα χρόνια αυτά η ποίηση έγινε πιο εσωτερική και σχεδόν πιο απόμακρη. Νιώθω όμως ότι αυτή η εποχή κυοφορεί κάτι καινούργιο και από στιγμή σε στιγμή μπορεί να μας αιφνιδιάσει. Θα ήθελα να μου κάνετε πάλι αυτή την ερώτηση σε 10 χρόνια. Είμαι σίγουρος ότι τότε θα έχουμε κάνει «ταμείο» και πολύ πιθανόν να τρίβουμε τα μάτια μας.

Β.Π.: Το 2017 κυκλοφόρησε το βιβλίο σας «Χαίρε Νύμφη Ανύμφευτε - Ποιητική αντιστοίχιση των Χαιρετισμών στη νεοελληνική γλώσσα». Πιστεύετε στον Θεό;

Ι.Π.: Η πίστη στο Θεό δεν είναι ένα επιχείρημα για να σας το διατυπώσω. Είναι εμπειρία ζωής. Είναι δηλαδή μια άλλη γλώσσα. Για να την μεταδώσω σε κάποιον πρέπει να έχει μια ανάλογη εμπειρία. Υπάρχουν περιπτώσεις που ένας τέτοιος διάλογος γίνεται με πολύ εύκολο τρόπο και σχεδόν χωρίς να μιλήσω. Υπάρχουν και περιπτώσεις που ματαιοπονώ και εγώ και ο συνομιλητής μου. Αυτό συμβαίνει κυρίως όταν κάποιος προσπαθεί να αντιληφθεί τον Θεό με το μυαλό του. Αν αυτό ήταν εφικτό θα καταλαβαίναμε και τον εαυτό μας ή τη γυναίκα μας ή το παιδί μας. Παρ΄ όλα αυτά η εμπειρική σχέση μου με τον Θεό είναι μια πραγματικότητα και αυτό καθορίζει τόσο την ζωή μου, όσο και την γραφή μου. Σε ένα ποίημά μου που υπάρχει στα ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑΚΑ Ή ΠΟΛΥΠΡΙΣΜΑΤΙΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣ λέω κάτι παραπάνω για αυτό και σας το υποδεικνύω: «Με ελάχιστα αγιογραφώ την αισιοδοξία μου. Με το τίποτα διασώζω τους ενδοιασμούς μου. Το σώμα μου ναός χειροποίητος. Το πνεύμα μου αναλίσκεται ως ευχαριστήριο θυμίαμα. Η ψυχή συνενώνει την τριαδική μου υπόσταση....»

Β.Π.: Ποιος είναι ο ιδανικός τρόπος για σας για να περάσετε τη μέρα σας ξεφεύγοντας από τη σκληρή καθημερινότητα και τα προβλήματά της;

Ι.Π.: Για να είμαι ειλικρινής δεν προσπαθώ να ξεφύγω από την καθημερινότητα όσο προσπαθώ να την καταλάβω. Για να διαχειριστώ λοιπόν τα όποια προβλήματα δεν έχω ανάγκη έναν ιδανικό τρόπο γιατί δεν ξέρω κανέναν τέτοιο. Ξέρω πως η κάθε πόρτα θέλει το κλειδί της και ο κάθε Γόρδιος δεσμός το σπαθί του. Προσπαθώ λοιπόν κάποτε να ξεκλειδώνω και άλλοτε να λύνω τους κόμπους. Σας το περιγράφω τόσο ιδανικά που νιώθω έναν κόμπο να σφίγγεται γύρω μου.