“Παραθρησκευτικά φαινόμενα - Σέκτες. Κοινωνιολογική προσέγγιση”

2017-05-06

της Βασιλικής Β. Παππά*

vpappa@cultmagz.com


Το φαινόμενο των σεκτών και των αιρέσεων δεν είναι καινούριο. Θα προσπαθήσουμε να παρουσιάσουμε το θέμα από κοινωνιολογική πλευρά αλλά και ποια είναι η θέση της πολιτείας απέναντι στις σέκτες/αιρέσεις που παρουσιάζονται κατά καιρούς. Κάποιες από αυτές τις οργανώσεις χαρακτηρίζονται ψυχολατρείες. 'Αλλες αναφέρονται ως παραθρησκευτικές ή παραχριστιανικές ομάδες, νέες αιρέσεις, ολοκληρωτικές θρησκείες ή ως θρησκείες της νεότητας. Στο σύνολό τους σχεδόν εντάσσονται στο λεγόμενο σύνδρομο της Νέας Εποχής(1) (New Age) κι έχουν κοινή αρχή τον αποκρυφισμό.

Όταν κάνουμε λόγο για θρησκευτικές σέκτες, δεν εννοούνται οι αναγνωρισμένες θρησκείες από τα κράτη - μέλη της ευρωπαϊκής ένωσης, ούτε οι γνωστές αιρέσεις που έχουν αποσχιστεί από τον κύριο κορμό των επίσημων θρησκειών, αλλά πρόκειται για οργανώσεις, τις περισσότερες φορές με θρησκευτικό μανδύα. Κατά βάση είναι μικρές ομάδες προσώπων, με ίδιες πεποιθήσεις που ισότιμα παίρνουν αποφάσεις. Τα σύμβολα που χρησιμοποιούν είναι θεοσοφικά, ινδουιστικά, βουδιστικά, αιγυπτιακά και μεσαιωνικά(2). Η εικόνα που έχουμε για τους ηγέτες των σεκτών, είναι ότι, παρόλο που συχνά είναι και οι ίδιοι περιθωριοποιημένοι, πρόκειται για προικισμένους ανθρώπους με εξαιρετικά αναπτυγμένη τη δύναμη της θέλησης.

Οι οπαδοί αυτών των οργανώσεων στρατολογούνται με παράνομα και παραπλανητικά μέσα αποβαίνοντας επικίνδυνες για την ζωή και την αξιοπρέπειά τους(3). Πολλές φορές χρησιμοποιούν επιδέξια τη χριστιανική διδασκαλία προκειμένου να ελέγχουν και να εκμεταλλεύονται τα μέλη/οπαδούς τους, επιβάλλοντας αυστηρά μέτρα και ελέγχους στην προσωπική και οικογενειακή τους ζωή(4). Εκμεταλλεύονται διάφορες ευκαιρίες, όπως ασθενειών, οικονομικών αναγκών, σπουδών, αλλαγής περιβάλλοντος, παροδικής ψυχολογικής πρώσης, στρατιωτικής υπηρεσίας, διακοπών.

Οι ιδρυτές όλων αυτών των παραθρησκευτικών ομάδων αποτείνονται κυρίως σε εφήβους(5) διότι βασίζονται στα αδύνατα και ευαίσθητα σημεία αυτής της ηλικίας. Τα νέα παιδιά δεν διαθέτουν τηνπείρα ενός ενήλικα προκειμένου να διακρίνουν τι κρύβεται πίσω από αυτές τις ομάδες, με αποτέλεσμα να είναι πιο εύκολος στόχος.

Συνήθως, πρόκειται για αδύναμους χαρακτήρες, οι οποίοι έχουν την ψευδαίσθηση ότι είναι "εκλεκτοί" και ενταγμένοι σε έναν ξεχωριστό χώρο. Τα θύματα γίνονται αντικείμενα οικονομικής και σεξουαλικής εκμετάλλευσης(6), ενώ ορισμένες φορές, προβαίνουν κατόπιν εντολών σε εγκλήματα και τρομοκρατικές ενέργειες, θεωρώντας ότι κατ' αυτόν τον τρόπο υπηρετούν έναν ανώτερο σκοπό: τη σωτηρία της ανθρωπότητας, την είσοδο σε μια «Νέα Εποχή» ή «Εποχή του Υδροχόου»(7). Σταδιακά, οι οπαδοί αυτών των οργανώσεων, αποβάλλουν την ελεύθερη λειτουργία της προσωπικής τους σκέψης και κρίσης, καταλήγοντας εξαρτημένοι από τον άνθρωπο που βρίσκεται στην κορυφή της ιεραρχίας, το γκουρού ή τον διδάσκαλο.

Υπάρχουν πολυάριθμες τέτοιες οργανώσεις θρησκευτικές ή κοσμικές. Από τις πιο γνωστές είναι οι εξής:

Heaven's Gate (Πύλη του παραδείσου)(8). Η σέκτα αυτή θεμελιώθηκε στις ΗΠΑ το 1975 από τον Marshall Applewhite και τη Bonnie Nettles. Οι δυο τους άρχισαν να κηρύτουν σε φοιτητές, hippies και επαίτες, αυτοαπαοκαλούμενοι ως οι «Δύο» ή «Winnie και Pooh». Η κοινότητα ζούσε με πολύ αυστηρούς κανόνες. Όλα τα μέλη όφειλαν να φέρουν γάντια και κουκούλες προκειμένου να μην αγγίζονται με γυμνά μέρη του σώματος και να μην προκαλούν αμαρτωλές επιθυμίες. Όφειλαν επίσης να εγκαταλείψουν την οικογένειά τους και να επιτηρούν τα άλλα μέλη της σέκτας. Ζούσαν με τις δωρεές των νεοπροσήλυτων και εποχιακές εργασίες. Στα 22 χρόνια της οργάνωσης ο Applewhite επιβάλει στους οπαδούς του να φορούν όλοι τα ίδια ρούχα, την αποχή από το σεξ και το αλκοόλ και να τους πείσει να δωρίσουν όλη τους την περιουσία στην ομάδα. Στις 26 Μαρτίου 1997(9), ο ηγέτης και ιδρυτής της οδηγεί τα 39 μέλη της ομάδας στον θάνατο, διδάσκοντας ότι η εμφάνιση του κομήτη Χέιλ Μποπ θα σήμαινε την ώρα να εγκαταλείψουν το σώμα τους για να ανέβουν σε ανώτερο επίπεδο ύπαρξης, στο οποίο θα τους μετέφερε στο διαστημόπλοιο που ακολουθούσε τον κομήτη. Όσοι δεν αυτοκτονούν με κατάποση ενός μείγματος από phénobarbital με κομπόστα μήλου και βότκα, δολοφονούνται(10).

Aum Shinrikyo (σήμερα Aleph)(11). Θεμελιώθηκε στην Ιαπωνία το 1987 από τον Shoko Asahara. Προσήλκυσε μεγάλο αριθμό γιαπωνέζων φοιτητών από τα καλύτερα πανεπιστήμια και θεωρήθηκε ότι ήταν η «θρησεκία για τις "élites". Στη συνέχεια ο Aum Shinrikyo επεκτάθηκε σε New York, Βόννη και Sri Lanka.Ο βασικός σκοπός των μελών ήταν να φθάσουν στο φωτισμό μεταβαίνοντας από τη μια φάση στην άλλη, με την ολοκληρωτική υποταγή στις εντολές του αρχηγού Asahara που οι προσήλυτοι τον θεωρούσαν ως τον Μεσσία επί της γης.Το 1995 οργανώνουν μια επίθεση στο μετρό του Τόκιο προξενώντας το θάνατο 12 ατόμων και το τραυματισμό 5000 χρησιμοποιώντας τοξικό αέριο sarin. Ο σκοπός της επίθεσης ήταν να προσελκύσει την προσοχή πάνω στον Aum Shinrikyo και να κηρύξει την τελική μάχη μεταξύ του καλού και του κακού. Ο Asahara συλλαμβάνεται και καταδικάζεται σε θάνατο, μια ποινή που ως τώρα δεν έχει εκτελεστεί.

Η Εκκλησία της Ενοποίησης(12). Θεμελιώθηκε το 1954 από τον Sun Myung Moon στη Séoul. Σήμερα απαριθμεί 5-7 εκατομμύρια μέλη σε όλον τον κόσμο. Τα μέλη της σέκτας πιστεύουν ότι ο Sun Myung Moon επιλέχθηκε από τον Χριστό για να ανακαινίσει τη τέλεια βασιλεία του Θεού. Οι θρησκευτικές πεποιθήσεις της οργάνωσης είναι ένα αμάλγαμα από δόγματα χριστιανικά με στοιχεία από το μυστικισμό, το σαμανισμό, τον αποκρυφισμό αλλά και ανατολικών θρησκειών.

Η Εκκλησία της Σαηεντολογίας(13). Ιδρύθηκε στο Los Angeles από τον Ron Hubbard το 1954. Οι οπαδοί της πιστεύουν ότι μετά την καταστροφή του κόσμου που δεν θα αργήσει να επέλθει, θα επιβιώσουν μόνο οι thétans. Σύμφωνα με την Κοσμογονία του Hubbard οι thétans δημιούργησαν το Σύμπαν και σε αυτούς οφείλει αυτό την ύπαρξή του.Μέλη της Εκκλησίας της Σαηεντολογίας είναι πολλές διασημότητες όπως οι Tom Cruise, John Travolta και Priscilla Presley.

Οι λόγοι που κάποιοι άνθρωποι παραμένουν δέσμιοι σε σέκτες με θρησκευτικά χαρακτηριστικά συνοψίζονται στους εξής(14):

  • Ελπίδα. Ελπίζουν ότι η ηγετική ομάδα θα αλλάξει, θα τηρήσει τις υποσχέσεις της και ότι κάποια στιγμή θα σταματήσουν οι ανάρμοστες συμπεριφορές και οι αυταρχικές διαταγές χωρίς αποτέλεσμα.

  • Σιγουριά και Ασφάλεια. Είναι πεπεισμένοι ότι οι άνθρωποι που τους χρησιμοποιούν επιθυμούν την ψυχολογική, κοινωνική και, κυρίως, την οικονομική τους ασφάλεια, οπότε δεν τολμούν να φύγουν από μια τέτοια σχέση.

  • Φόβος. Πολλοί άνθρωποι φοβούνται την απεξάρτηση, θεωρώντας ότι εάν απομακρυνθούν θα απολέσουν τη ρουτίνα τους και ότι θα έχουν μειωμένη κοινωνική αποδοχή στους κύκλους τους.

  • Κοινωνικοί Λόγοι. Για κάποιους ανθρώπους η συμμετοχή σε μια σέκτα είναι θέμα πρεστίζ και στάτους. Ενώ σε περίπτωση αποχώρησής τους οφείλουν να δώσουν εξηγήσεις στο οικογενειακό και φιλικό τους περιβάλλον κι αυτό, όπως είναι φυσικό, το θεωρούν χτύπημα στον εγωισμό τους και μεγάλη απώλεια ασφάλειας και σιγουριάς στις συναναστροφές τους. Έτσι οδηγούνται στο σημείο να θυσιάζουν την προσωπική τους ευτυχία και εσωτερική ηρεμία.

  • Άγνοια υγιούς συλλογικότητας. Έχουν λανθασμένες αντιλήψεις για τη συλλογικότητα, την πολιτική ή/και τις κοινωνικές δράσεις.

  • Χαμηλή αυτοεκτίμηση

  • Εξάρτηση από ηγέτες και ηγετικές ομάδες

  • Ο πόνος και οι διολισθήσεις, γίνονται συνήθεια και τρόπος ζωής

  • Η χρόνια επένδυση στη σχέση

  • Η δύναμη της συνήθειας που έχει αλλάξει ριζικά τον χαρακτήρα τους

Το πρόβλημα των σύγχρονων καταστροφικών λατρειών ή αιρέσεων έχει απασχολήσει όχι μόνο την ελληνική πολιτική και νομική πραγματικότητα, αλλά και την ευρωπαϊκή(15). Η Ευρωπαϊκή Ένωση(16), ανεξάρτητα αν πρόκειται για γνωστές θρησκείες, για νέους θρησκευτικούς σχηματισμούς ή για νεοφανείς συλλόγους, επεμβαίνει εκεί όπου τα αρμόδια νομικά όργανα θεωρούν ότι παραβιάζονται τα δικαιώματα των πολιτών, οι κοινωνικές και οικονομικές θέσεις τους, καθώς και η δημόσια τάξη. Εκεί επίσης που καταστρατηγούνται οι ελευθερίες του λόγου, της συνείδησης, της πίστης, της οργάνωσης. Η Ε.Ε. και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο(17), έχει επισημάνει ως επικίνδυνες διάφορες πρακτικές που έχουν σχέση με:

  • επίμονη παρενόχληση ατόμων στον οικογενειακό, ευρύτερο εργασιακό ή χώρο ψυχαγωγίας,

  • απομάκρυνση νέων από το οικογενειακό τους περιβάλλον και παράνομη μετανάστευση,

  • έντεχνη καλλιέργεια αντιπάθειας προς την παράδοσή τους και την θρησκεία τους,

  • μετατροπή νέων ανθρώπων σε πειθήνια όργανα τρίτων μέσα στην οργάνωση,

  • έκθεση οπαδών σε τεχνικές πόνου, εξαντλητικής νηστείας και αγρυπνίας,

  • οικονομική αφαίμαξη οπαδών για τους σκοπούς διαφόρων θρησκευτικών συλλόγων,

  • αποκλεισμό μελών από προσφορά ιατρικής περίθαλψης, μεταγγίσεων αίματος κ.λπ.,

  • εφαρμογή ψυχο-τεχνικών άμεσης ή μακροπρόθεσμης εξάρτησης,

  • σεξουαλική «χρησιμοποίηση» μελών διαφόρων εταιρειών για εξάπλωση της σέκτας και για άγρα οπαδών,

  • δίωξη μελών που έχουν ήδη απομακρυνθεί από το περιβάλλον της σέκτας,

  • προσπάθεια προσεταιρισμού ανώτερων πολιτικών υπαλλήλων και κρατικών υπηρεσιών με σκοπούς παράνομης στήριξης της οργάνωσης,

  • παρακολούθηση υψηλόβαθμων πολιτικών στελεχών, υπαλλήλων και νομικών παραγόντων και καταγραφή προσωπικών τους στοιχείων,

  • εκβιασμοί και μηνύσεις στις οικογένειες των θυμάτων,

  • απαγωγές και φόνοι μελών οργανώσεων,

  • εμπορία όπλων και ναρκωτικών από μέλη διαφόρων παραθρησκειών.

Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο πρότεινε λύσεις που εστιάζουν στην εκπαίδευση και στην πρόληψη. Το UPI (14.7.1998) ανέφερε ότι δίνει προτεραιότητα στην «προστασία των ατόμων μέσω της πληροφόρησης και της συμβουλής, «επιτρέποντας στα άτομα να κάνουν μια πολύ καλά τεκμηριωμένη και ανεξάρτητη επιλογή και να τους δίδεται βοήθεια σε περίπτωση που επιθυμούν να εγκαταλείψουν μία λατρεία». Η έκθεση προτρέπει το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο εκτός της εκπαίδευσης την οποία θα πρέπει να παρέχει, να παρακολουθεί επίσης τις δραστηριότητες των πιθανώς επικινδύνων αιρέσεων, να παράγει μια έκθεση των δραστηριοτήτων τους, και να δημιουργήσει ένα «διεθνές εκπαιδευτικό δίκτυο για τις αιρέσεις» σύμφωνα με το UPΙ. Επί πλέον, το ΒΒC World Tv (13 Ιουλίου 1998) ανέφερε ότι: «η απόφαση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου ζητά να τεθούν κάτω από τον Νόμο της Προστασίας των Καταναλωτών όλες οι ψυχολογικές υπηρεσίες που προσφέρουν οι αιρέσεις, να επεκτείνουν τις δυνάμεις της Europol, του νεοσσού ΕΦ-ΜΠΙ-ΑΙ της Ευρώπης»18. Επίσης, παλαιότερα η Επιτροπή των Ηνωμένων Εθνών για τα Ανθρώπινα Δικαιώματα συζήτησε με μια Ειδική Εμπειρογνώμονα στις ΗΠΑ τους κινδύνους που προέρχονται από τις αιρέσεις, όπως επίσης συζήτησε το θέμα και με τον διευθυντή του FactΝΕΤ, τον Βοb Μindon. Το Βελγικό Κοινοβούλιο ενέκρινε επίσης, την ίδρυση ενός Κέντρου Πληροφοριών και Συμβουλευτικού Σταθμού για τις καταστροφικές λατρείες. Σκοπός του Κέντρου είναι η μελέτη των αιρέσεων, η πληροφόρηση και συμβουλή προς το κοινό, καθώς επίσης και η δημιουργία ενός κέντρου μελέτης το οποίο θα είναι ανοικτό στο κοινό(19). Ανάλογα και η ΙΑ΄Πανορθόδοξη Συνδιάσκεψη για θέματα αιρέσεων και παραθρησκείας απεφάνθη την ίδρυση εθνικών κέντρων έρευνας και πληροφόρησης, κρίνοντας ότι η υλοποίηση ενδείκυται να προχωρήσει από την Πολιτεία άμεσα και χωρίς καθυστέρηση.

Η προσωπική ελευθερία(20), στο χώρο των παραθρησκευτικών ομάδων, αφαιρείται. Γι' αυτό τόσο οι γονείς, όσο και οι εκπαιδευτικοί οφείλουν να επαγρυπνούν, να συζητούν με τα παιδιά τους για τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν και τις ανησυχίες τους και να εμπιστεύονται την ποιμαίνουσα Εκκλησία.

Την ελευθερία, την ελπίδα και την προσωπική τελειοποίηση, που χορηγεί ο Ιησούς Χριστός στο χώρο της Εκκλησίας, δεν θα την συναντήσει κάποιος σε περιβάλλοντα παραθρησκευτικά, σεκταριστικά, ψυχολατρικά, αποκρυφιστικά. Μέσω της εκκλησιαστικής και μυστηριακής ζωής ο άνθρωπος ελευθερώνεται από την κακία, την μικρόνοια και τα πάθη. Η ανάσταση του Κυρίου απομακρύνει τον άνθρωπο από την υποδούλωση στην νοσηρή μεταφυσική, την προσωπική αστοχία και την πνευματικο-υλική καταδυνάστευση. Το δαιμονικό στοιχείο δεν εξουσιάζει πια τον άνθρωπο. Η ανάγκη και ο αγώνας για ζωή δεν αφαιρούνται. Η ιστορία, ο χρόνος και η ύλη καταφάσκονται. Ο άνθρωπος μπορεί πλέον να ανασάνει ελεύθερα τον αέρα της καταξίωσης και της προσωπικής δημιουργίας.


* Η Βασιλική Β. Παππά είναι Msc, MA Θεολόγος-Σύμβουλος Σχολικού Επαγγελματικού Προσανατολισμού στο ΚΕ.ΣΥ.Π Ηγουμενίτσας 


----------------------------------

(1) Βλ.https://www.impantokratoros.gr/sectes_katastrofikes_latreies.el.aspx

(2) Βλ. Μ. Χούλη, Σέκτες και παραθρησκείες: Μια απειλή για το σύγχρονο κόσμο, https://www.syrostoday.gr/News/5450

(3) Βλ. Κ. Κωτσιόπουλου, Ανεξιθρησκεία. Κοινωνική θεώρηση των ανθρωπίνων Δικαιωμάτων στον Ευρωπαϊκό και Νεοελληνικό Διαφωτισμό. Το παράδειγμα των John Locke και Ευγένιου Βούλγαρη. Εκδ. Π. Πουρναρά, Θεσσαλονίκη 2008, σ. 389. 

(4) Βλ. https://www.tyxikos.gr/11-7-32.html

(5)Βλ.https://www.pronews.gr/portal/20170207/religion/aireseis/84908/siatistis-paylos-giati-oi-neoi-trehoyn-simera-stis-sektes-kai-tis

(6) Βλ. Σέκτες θανάτου και Νέα Παγκόσμια Τάξη

 https://www.pentapostagma.gr/2016/08/%CF%83%CE%AD%CE%BA%CF%84%CE%B5%CF%82-

(7) Σέκτες ή Καταστροφικές Λατρείες,

https://www.imkifissias.gr/index.php/anakinosis/2877-sektes-katastrofik-s-latre-es

(8) Βλ. https://greeknation.blogspot.gr/2015/06/blog-post_83.html

(9) Βλ.https://www.pentapostagma.gr/2016/08/%CF%83%CE%AD%CE%BA%CF%84%CE%B5%CF%82-

(10) Ανάλογα περιστατικά συνέβησαν στον Καναδά, στην Ιαπωνία, στην Ελβετία και στη Γαλλία. Περισσότερα βλ. Μ. Χούλη, ό.π.

(11)Βλ.https://dimpenews.com/2015/05/31/%CE%BF%CE%B9-%CF%80%CE%B9%CE%BF%CE%B5%CF%80%CE%B9%CE%BA%CE%B9%CE%BD%CE%B4%CF%85%CE%BD%CE%B5%CF%83%CE%B8%CF%81%CE%B7%CF%83%CE%BA%CE%B5%CF%85%CF%84%CE%B9%CE%BA%CE%B5%CF%83-%CF%83%CE%B5%CE%BA%CF%84/

(12) Βλ. https://www.stoxos.gr/2015/05/5_74.html

(13) Βλ. https://greeknation.blogspot.gr/2015/06/blog-post_83.html H Ελληνική Δικαιοσύνη εξέδωσε καταδικαστική τελεσίδικη απόφαση (10493/1997 του Εφετείου Αθηνών) εναντίον της Σαηεντολογίας, τονίζοντας ότι «...ενώ ενεργεί ελεύθερα και μόνον κατ επίφαση προκειμένου και αποκλειστικά να προσελκύσει μέλη, τα οποία στη συνέχεια υφίστανται, με όλες τις προαναφερθείσες διαδικασίες και θεωρίες, πλύση εγκεφάλου, με ανώτερο σκοπό τη δημιουργία κατευθυνόμενου τρόπου σκέψης, αλλά και την ελαχιστοποίηση των αντιρρήσεων (βασικές θέσεις των θεωριών του ιδρυτή), έτσι ώστε να βρισκόμαστε πλέον ενώπιον άβουλων όντων, τα όποια έχουν χάσει τη δυνατότητα λήψεως αποφάσεων ως καταστάλαγμα της ελεύθερης βούλησης τους, εφόσον έχουν ήδη περάσει από όλα τα στάδια των διδασκαλιών της και με την κατάλληλη περαιτέρω επεξεργασία γίνονται πλέον δεκτικά στις "αλήθειες", πού εφαρμόζει, χωρίς όμως, να έχουν τα κίνητρα για να τις εξετάσουν και αξιολογήσουν...», ενώ η εν λόγω οργάνωση διώκεται σε όλα σχεδόν τα ευρωπαϊκά κράτη (Γαλλία, Γερμανία, Ρωσία κ.ά.) ως επικίνδυνη σέκτα. Περισσότερα βλ. Αρχιμ. Δ. Μπιάζη, Παραθρησκευτικές οργανώσεις, νεοεποχίτικα σχήματα και σέκτες εν Ζακύνθω σήμερα, Διάλεξη στο Επιμορφωτικό Σεμινάριο του ΑΛΗΘΩΣ, του Κέντρου Λόγου Ενορίας Μπανάτου (Ναός Παναγούλας Μπανάτου, 15 Ιανουαρίου 2012), https://www.ppu.org.cy/index.php/en/49-heresies/sects-cults/200-2012-05-23-08-14-32.html

(14) Βλ. Σ. Κατσούλη, 12 λόγοι που οι άνθρωποι παραμένουν σε σέκτες με πολιτικά/θρησκευτικά χαρακτηριστικά,

 https://enaasteri.blogspot.gr/2017/03/blog-post_4.html

(15) Βλ. Κ. Κωτσιόπουλου, ό.π. σ. 390.

(16) Βλ. Μ. Χούλη, Σέκτες, παραθρησκείες και καταστροφικές λατρείες. Εναλλακτικές διδασκαλίες ή θανάσιμες παγίδες; 

https://oodegr.com/oode/thriskies/genika/sektes2.htm

(17) Βλ. Μ. Χούλη, ό.π.,

(18) Βλ. Τραγωδίες από αιρέσεις-Σέκτες! https://orthodoxworld.pblogs.gr/2008/03/tragwdies-apo-tis-aireseis-sektes.html

(19) Από την Βελγική εφημ. Het Beland Van Limburg της 29ης Απριλίου 1998. Επίσης βλ. https://orthodox-world.pblogs.gr/2008/03/tragwdies-apo-tis-aireseis-sektes.html

(20) Βλ. Μ. Χούλη, Σέκτες, παραθρησκείες και καταστροφικές λατρείες. Εναλλακτικές διδασκαλίες ή θανάσιμες παγίδες; 

https://oodegr.com/oode/thriskies/genika/sektes2.htm