PAUL TILLICH : ο «οριακός» υπαρξιστής

2017-05-13


της Βασιλικής Ματιάκη*


Ο Paul Tillich1, (γεννήθηκε στις 20 του Αυγούστου, 1886, Starzeddel, Βραδεμβούργο, Ger.-πέθανε 22η Οκτωβρίου 1965, Σικάγο), υπήρξε ένας γερμανικής καταγωγής θεολόγος των ΗΠΑ και φιλόσοφος. Oι συζητήσειςτου για τον Θεό και την πίστη φώτισαν και συνέδεσαν μεταξύ τους τις σφαίρες του παραδοσιακού Χριστιανισμού και του σύγχρονου πολιτισμού. Ο Tillich ήταν το κεντρικό πρόσωπο στην πνευματική ζωή της εποχής του τόσο στη Γερμανία όσο και στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Είναι γενικά αποδεκτό ότι ο 20ός αιώνας σημαδεύτηκε από μια εκτεταμένη κατάρρευση των παραδοσιακών χριστιανικών πεποιθήσεων για το Θεό, την ηθική, και την έννοια της ανθρώπινης ύπαρξης εν γένει. Κατά την αξιολόγηση του ρόλου του Tillich σε σχέση με αυτή την εξέλιξη, ορισμένοι κριτικοί τον έχουν αναγάγει είτε σε τελευταίο μεγάλο εκπρόσωπο ενός ήδη εξαφανισμένου (απολεσθέντος) χριστιανικού πολιτισμού είτε σε έναν συστηματικό στοχαστή, που προσπάθησε να αποδείξει τον εύλογο χαρακτήρα της χριστιανικής πίστης στους σύγχρονους σκεπτικιστές. Άλλοι πάλι τον έχουν δει ως πρόδρομο της σύγχρονης πολιτιστικής επανάστασης, του οποίου οι συζητήσεις για την έννοια του Θεού και την πίστη υπηρέτησαν την υπονόμευση των παραδοσιακών πεποιθήσεων.

Ο Tillich, ωστόσο, πίστευε ότι ήταν ένας «oριακός άνθρωπος», που στέκεται ανάμεσα στο παλιό και το νέο, ανάμεσα σε μια κληρονομιά διαποτισμένη με μια αίσθηση του ιερού αλλά και του κοσμικού προσανατολισμού της νέας εποχής. Ο ίδιος υποστήριξε ότι η αποστολή του ήταν να μεσολαβήσει μεταξύ των ανησυχιών που εκφράστηκαν μέσα από την πίστη και των αναγκαιοτήτων των αμφισβητήσεων, βοηθώντας έτσι να επουλώσει τις ρήξεις που απειλούσαν να καταστρέψουν τον δυτικό πολιτισμό. Πίστευε ότι από την αρχή της ζωής του είχε προετοιμαστεί για ένα τέτοιο ρόλο, και η μακρά σταδιοδρομία του ως θεολόγου, εκπαιδευτικού και συγγραφέα ήταν αφιερωμένη στο έργο αυτό, με μονοσήμαντες ενέργειες.

Νεαρή ηλικία και εκπαίδευση

O Tillich μεγάλωσε στη Schönfliess-μια περιτοιχισμένη πόλη που ιδρύθηκε κατά τον Μεσαίωνα και περιβάλλεται από γόνιμα χωράφια και σκοτεινά δάση -, που άφησε ανεξίτηλα σημάδια στον νεαρό ευαίσθητο Tillich.Τού κληροδότησε μια ισχυρή αντίληψη της ιστορικής συνέχειας, μια αίσθηση οικειότητας με τη φύση και τις διαδικασίες της και μια βαθιά προσήλωση στην εκκλησία, ως φορέα του ιερού νοήματος στο κέντρο της κοινωνικής ζωής.

Η αγάπη του Tillich για την ελευθερία ήταν ισχυρότατη, όμως, δεν κατάφερε ποτέ να τον κάνει να ξεχάσει την παιδική του δέσμευση σε μια πλούσια και ικανοποιητική θρησκευτική παράδοση· το πώς να απολαύσει την ελευθερία, να εξερευνήσει τη ζωή χωρίς να θυσιάζει τα βασικά στοιχεία μιας ουσιαστικής παράδοσης, έγινε, νωρίς, και η δια βίου ενασχόλησή του.

Αυτό που παρουσιάζεται σαν ένα σημαντικό θέμα στο συνολικό θεολογικό του έργο είναι: η σχέση της ετερονομίας με την αυτονομία και η πιθανή σύνθεσή τους σε θεονομία. Η Ετερονομία (οι κανόνες των άλλων) είναι η πολιτιστική και πνευματική κατάσταση, όπου τα παραδοσιακά πρότυπα και οι αξίες γίνονται άκαμπτα και οι εξωτερικές απαιτήσεις απειλούν να καταστρέψουν την ατομική ελευθερία. Η Αυτονομία (αυτό-κανόνας) είναι η αναπόφευκτη και δικαιολογημένη εξέγερση ενάντια σε μια τέτοια καταπίεση, η οποία συνεπάγεται τον πειρασμό να απορρίψει κανείς όλα τα πρότυπα και τις αξίες. Η Theonomy (θείος- κανόνας), τέλος, οραματίζεται μια κατάσταση κατά την οποία τα πρότυπα και οι αξίες εκφράζουν τις πεποιθήσεις και τις δεσμεύσεις των ελεύθερων ατόμων σε μια ελεύθερη κοινωνία. Αυτές τις τρεις προϋποθέσεις, ο Tillich, είδε ως βασικές δυναμικές- σμούς (dynamisms) τόσο στην προσωπική όσο και στην κοινωνική ζωή.

Αλλά η αποφασιστική, σπερματική συνάντηση με το πρόβλημα (δηλ. με τον συγκερασμό ετερονομίας και αυτονομίας, μεταξύ κομφορμισμού και αυτοθέσμισης), ήρθε κατά τη διάρκεια των θεολογικών σπουδών του στο Πανεπιστήμιο του Halle (1905-1912), όπου υποχρεώθηκε να παρατάξει τη δογματική θέση της Λουθηρανικής Εκκλησίας, που ήταν βασισμένη στα καθιερωμένα θρησκευτικά έγγραφα, απέναντι στο θεολογικό φιλελευθερισμό και τον επιστημονικό εμπειρισμό που κυριάρχησε στην ακαδημαϊκή σκηνή στη Γερμανία, εκείνη την εποχή.

Ανάπτυξη της φιλοσοφίας του

Στην αναζήτησή του για μια συνθετική λύση, ο Tillich, βρήκε βοήθεια στα γραπτά του Γερμανού φιλοσόφου F.W.J. vonSchelling (1775-1854) και στις διαλέξεις του καθηγητή του, καθηγητή θεολογίας MartinKähler. Από τη μια η φιλοσοφία του Schelling για τη φύση, η οποία έκανε έκκληση στο δικό του συναίσθημα προς αυτήν, πρόσφερε ένα εννοιολογικό πλαίσιο ερμηνείας της ως δυναμική εκδήλωση του δημιουργικού πνεύματος του Θεού· ο σκοπός της είναι η πραγματοποίηση μιας ελευθερίας που ξεπερνά τη διχοτόμηση ανάμεσα στην ατομική ζωή και την καθολική αναγκαιότητα. Από την άλλη, οKähler κατηύθυνε τη προσοχή του στο δόγμα της «δικαίωσης μέσω της πίστης», που θεσπίστηκε αρχικά από τον Απόστολο Παύλο (με άλλη έννοια) και επανάφερε ο Μάρτιν Λούθερ. Οι πρώτες προσπάθειες του Tillich να επεξεργαστεί τις λεπτομέρειες αυτής της ενορατικής διείσδυσης ήταν με τη μορφή μελετών έργων του Schelling, όπου προέβη σε εξήγηση της άποψης του Schelling για την αμαρτία και τη λύτρωση, ως κοσμικά γεγονότα που αγκαλιάζουν όλη την ύπαρξη.

Στην πορεία της ζωής του, ως χειροτονηθείς κληρικός Lutheran (Λουθηρανός) κατά την ολοκλήρωση των πανεπιστημιακών σπουδών του, ο Tillich, υπηρέτησε ως στρατιωτικός ιερέας κατά τη διάρκεια του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου. Ο πόλεμος ήταν μια εμπειρία συγκλονιστική για τον ίδιο, όχι μόνο εξαιτίας της ανθρώπινης σφαγής και της φυσικής καταστροφής, αλλά κυρίως διότι για τον ίδιο ήταν η απόδειξη της πτώχευσης του ανθρωπισμού του 19ου αιώνα και της αμφισβήτησης της επάρκειας της αυτονομίας ως αποκλειστικού οδηγού (στη ζωή προφανώς). Η χαοτική κατάσταση στη Γερμανία μετά την ανακωχή, επιβεβαίωσε την πεποίθησή του ότι ο δυτικός πολιτισμός πλησίαζε πράγματι στο τέλος μιας εποχής.

Η πρακτική του απάντηση σε αυτήν την κρίση ήταν να ενταχθεί στο Θρησκευτικό-Σοσιαλιστικό κίνημα, τα μέλη του οποίου πίστευαν ότι η επικείμενη πολιτιστική κατανομή ήταν μια βαρυσήμαντη ευκαιρία για δημιουργική κοινωνική ανασυγκρότηση. Είναι η ώρα που ο Tillich χαρακτήρισε με τον όρο Kairos, έναν όρο της Καινής Διαθήκης, που σηματοδοτεί μια ιστορική στιγμή στην οποία η αιωνιότητα εκρήγνυται, μεταμορφώνοντας τον κόσμο σε μια νέα κατάσταση ύπαρξης. Ωστόσο, οι ιδέες και όχι η πολιτική δραστηριότητα, ήταν το κύριο ενδιαφέρον του· στις καθηγητικές του θέσεις στα πανεπιστήμια του Βερολίνου, Marburg, Δρέσδης, Λειψίας και της Φρανκφούρτης συμμετείχε πρόθυμα σε ομάδες συζήτησης που αναζητούσαν μια νέα κατανόηση της ανθρώπινης κατάστασης. Υπήρξε πολυγραφότατος διανοητής, καθώς δημοσίευσε περισσότερα από 100 δοκίμια, άρθρα και σχόλια κατά την περίοδο 1919-1933.

Κύριο Έργο

Η δημοσίευση της Συστηματικής Θεολογίας έκανε διαθέσιμα τα αποτελέσματα της σκέψης μιας ζωής. Το καινοτόμο χαρακτηριστικό αυτής της εργασίας είναι η «μέθοδος της συσχέτισης» που καθιστά τη θεολογία έναν διάλογο διαρθρωμένο σε πέντε μέρη: διάλογο ανάμεσα σε ερωτήματα που έθεσε σχολαστικά ο λόγος του ανθρώπου και σε απαντήσεις που δόθηκαν από μια αποκαλυπτική εμπειρία πίστης (απαντήσεις θεονομίας σε ερωτήσεις αυτονομίας). (Άλλασημαντικάέργατου:"Love, power, and justice : ontological analyses and ethical applications", "The courage to be", 'Ultimate concern: Tillich in dialogue","Theology of culture").

Αρκετοί χαρακτήρισαν τον Tillich ως συνήγορο του αγνωστικισμού ή της αθεΐας, όμως, φαίνεται πως παρεξήγησαν τις προθέσεις του. Eνώ απέρριψε τον ανθρωπομορφικό όρο «προσωπικός Θεός» του λαϊκού (δημώδους) Χριστιανισμού, ο ίδιος δεν αρνείται την πραγματικότητα του Θεού, όπως οι συμβατικοί άθεοι έχουν κάνει. Οι «Christian άθεοι» που παραπέμπουν στον Tillich για την υποστήριξη της αξίωσής τους: «Ο Θεός είναι νεκρός», παραβλέπουν το γεγονός ότι για τον Tillich η απόρριψη της ανεπαρκούς έννοιας του Θεού ήταν η αρχή ενός μεγαλειώδους οράματος του Θεού. Όπως ο Σπινόζα, ήταν ένας «άνθρωπος μεθυσμένος από τον Θεό» (God - intoxicatedman) που ήθελε να βοηθήσει τους συνανθρώπους του να ανακτήσουν μια δυναμική θρησκευτική πίστη.

Στα τελευταία χρόνια της ζωής του ο Tillich εξέφρασε κάποιες αμφιβολίες σχετικά με τη βιωσιμότητα της κάθε συστηματικής έκθεσης της ανθρώπινης πνευματικής αναζήτησης. Αλλά ποτέ δεν εγκατέλειψε την ιδέα που ήρθε σ'αυτόν στο Πανεπιστήμιο του Halle : ότι όλα τα προϊόντα της πολιτιστικής και πνευματικής ζωής του ανθρώπου, θα μπορούσαν να φωτίζονται από την «προτεσταντική αρχή (Protestantprinciple)» της δικαίωσης από την πίστη. Εξακολουθούσε να εργάζεται τις επιπτώσεις αυτής της σκέψης λίγο πριν το θάνατό του το 1965.

Η σκέψη του Tillich, οι αγωνίες και οι προβληματισμοί του, που εκφράστηκαν ποικιλοτρόπως μέσα από τη στάση ζωής του και τη συγγραφική του δραστηριότητα, εντάσσονται στη σφαίρα της κοινής θεματολογίας των υπαρξιστών (ένθεων και άθεων) που μεταξύ άλλων πρεσβεύουντις τρεις ακόλουθες παραδοχές :

  • Οι άνθρωποι είναι υπεύθυνοι για τη ζωή τους, για την οποία έχουν την πλήρη ευθύνη.

  • Η πραγμάτωση, ο αυθεντικός τρόπος ζωής, είναι το κυρίαρχο αίτημα του κάθε ανθρώπου. Η πραγμάτωση αυτή νοείται πέρα από τον κομφορμισμό που επιφέρει η συμμόρφωση σε ετερόνομους κανόνες και είναι μια διαδικασία που ενεργοποιείται σε στιγμές υπαρξιακής έντασης και αναζήτησης.

  • Οι άνθρωποι δεν έχουν δεδομένη ουσία, προκαθορισμένες δηλαδή δυνατότητες, καθώς όλα είναι ζητήματα επιλογής. Ο καθένας αποφασίζει και επιλέγει «ποιος και πώς θα είναι».

Για τους υπαρξιστές, λοιπόν, οι άνθρωποι αυτοκαθορίζονται μετατρέποντας σε κάθε φάση της ζωής τους τις «δυνατότητες» σε «πιθανότητες». OPaulTillich ενέταξε τον παραπάνω στοχασμό στη διαρκή προσπάθεια ανακάλυψης του ιερού νοήματος της ζωής, μέσα από τη «δικαίωση από την πίστη». Γι΄ αυτόν, η εξασφάλιση της αυτονομίας και της αυτοθέσμισης δεν μπορεί να σώσει τον άνθρωπο, αν δεν τον οδηγεί αναπόδραστα στη θεονομία, μια κατάσταση συγκερασμού και ισορροπίας μεταξύ ετερονομίας και αυτονομίας, όταν δηλ. επέλθει η ταύτιση που θα μετατρέψει τις «δυνατότητες» σε «πραγματικότητες». Οραματιζόταν μια ιδεατή κοσμοθεωρητική κατάσταση, όπου η ελευθερία των επιλογών συμπλέει με την αμαρτία και τη λύτρωση.

* H Βασιλική Ματιάκη είναι Υπ. Διδάκτωρ Θεολογίας - Εκπαιδευτικός Εξειδικευμένη στην Ειδική Αγωγή και Ψυχολογία

1Arne Unhjem, «PaulTillichAMERICAN THEOLOGIAN AND PHILOSOPHER», https://www.britannica.com/biography/Paul-Tillich, προσπελάστηκε 5/5/2017. Ελεύθερη μετάφραση και επεξεργασμένο κείμενο (αφαίρεση στοιχείων και προσθήκη σχολιασμού) από το λήμμα για τονPaulTillich της εγκυκλοπαίδειας Brittanica. Σε παρενθέσεις υπάρχει εσωτερικός σχολιασμός. Σε πλάγια γραφή στο τέλος του άρθρου βρίσκονται προσωπικές θέσεις της γράφουσας.