Της Βασιλικής Β. Παππά*

Η περίοδος των εξετάσεων αποτελεί για πολλές οικογένειες μια από τις πιο φορτισμένες ψυχολογικά φάσεις της σχολικής χρονιάς. Για τους εφήβους, οι εξετάσεις συχνά συνοδεύονται από άγχος, πίεση, φόβο αποτυχίας και έντονη συναισθηματική κόπωση. Για τους γονείς, αντίστοιχα, η αγωνία για την πορεία των παιδιών τους μπορεί να οδηγήσει – πολλές φορές άθελά τους – σε μεγαλύτερη πίεση και ένταση μέσα στο σπίτι.

Κι όμως, αυτή η περίοδος δεν χρειάζεται να μετατραπεί σε έναν καθημερινό «πόλεμο» νεύρων, υπενθυμίσεων και προσδοκιών. Αντίθετα, μπορεί να γίνει μια ευκαιρία για ουσιαστική στήριξη, ενίσχυση της εμπιστοσύνης και καλλιέργεια ψυχικής ανθεκτικότητας. Οι έφηβοι δεν έχουν ανάγκη από έναν ακόμη «εξεταστή» στο σπίτι. Χρειάζονται έναν σταθερό ενήλικα που θα τους μεταδίδει ηρεμία, ασφάλεια και πίστη στις δυνατότητές τους.

Το άγχος των εξετάσεων είναι πραγματικό

Πολλοί ενήλικες τείνουν να υποτιμούν την ψυχολογική πίεση που βιώνουν οι μαθητές, θεωρώντας πως «όλοι πέρασαν εξετάσεις». Ωστόσο, η σημερινή πραγματικότητα είναι διαφορετική. Οι έφηβοι μεγαλώνουν σε ένα περιβάλλον έντονου ανταγωνισμού, συνεχών συγκρίσεων και υπερβολικής έκθεσης στα social media, όπου η επιτυχία προβάλλεται ως υποχρεωτικός στόχος.

Το άγχος μπορεί να εκφραστεί με πολλούς τρόπους:

• εκνευρισμό,

• αϋπνία,

• δυσκολία συγκέντρωσης,

• ξεσπάσματα,

• υπερβολική απομόνωση,

• κλάματα,

• ακόμη και σωματικά συμπτώματα, όπως πονοκέφαλοι ή στομαχόπονοι.

Κάθε παιδί διαχειρίζεται διαφορετικά την πίεση. Άλλα παιδιά μιλούν ανοιχτά για το άγχος τους, ενώ άλλα κλείνονται περισσότερο στον εαυτό τους. Σε κάθε περίπτωση, το πιο σημαντικό είναι να νιώθουν ότι το σπίτι παραμένει ένας ασφαλής χώρος και όχι μια διαρκής υπενθύμιση υποχρεώσεων.

Οι γονείς δεν χρειάζεται να «γίνουν καθηγητές»

Ένα από τα πιο συχνά λάθη που παρατηρούνται την περίοδο των εξετάσεων είναι ότι οι γονείς, από αγωνία, μετατρέπονται σε διαρκείς επιτηρητές του διαβάσματος. «Διάβασες;» «Πόσες ώρες έκανες σήμερα;» «Τελείωσες την ύλη;» «Ο συμμαθητής σου κάνει περισσότερα φροντιστήρια…»

Ακόμη κι αν οι φράσεις αυτές λέγονται με πρόθεση ενθάρρυνσης, συχνά αυξάνουν το άγχος και ενισχύουν το αίσθημα ανεπάρκειας. Ο ρόλος του γονιού δεν είναι να αντικαταστήσει τον εκπαιδευτικό ή να ελέγχει κάθε λεπτό της μελέτης. Είναι να δημιουργήσει τις κατάλληλες συνθήκες ώστε το παιδί να νιώθει ότι έχει υποστήριξη και κατανόηση. Μερικές φορές, μια φράση όπως: «Ξέρω ότι προσπαθείς και είμαι περήφανος για σένα»έχει πολύ μεγαλύτερη αξία από   δεκάδες συμβουλές ή παρατηρήσεις.

Η σημασία της συναισθηματικής ασφάλειας

Οι έφηβοι έχουν ανάγκη να γνωρίζουν ότι η αξία τους δεν εξαρτάται αποκλειστικά από έναν βαθμό ή από μια σχολική επίδοση. Όταν ένα παιδί αισθάνεται πως η αποτυχία θα απογοητεύσει τους γονείς του ή θα αλλάξει τον τρόπο που το βλέπουν, το άγχος πολλαπλασιάζεται.

Αντίθετα, όταν ακούει: «Οι εξετάσεις είναι σημαντικές, αλλά δεν καθορίζουν ποιος είσαι», τότε αποκτά μεγαλύτερη ψυχική ανθεκτικότητα.

Η ενίσχυση της αυτοεκτίμησης είναι κρίσιμη κατά την εφηβεία. Οι μαθητές χρειάζονται ανθρώπους που να τους θυμίζουν ότι η προσπάθεια, η επιμονή και η προσωπική εξέλιξη έχουν εξίσου μεγάλη σημασία με το αποτέλεσμα.

Διατροφή και ύπνος: Οι «ξεχασμένοι σύμμαχοι»

Μέσα στην ένταση της εξεταστικής περιόδου, συχνά παραμελούνται βασικές ανάγκες του οργανισμού. Πολλά παιδιά κοιμούνται ελάχιστα, καταναλώνουν μεγάλες ποσότητες καφέ ή ενεργειακών ποτών και περνούν ατελείωτες ώρες μπροστά σε βιβλία και οθόνες χωρίς πραγματική ξεκούραση. Ωστόσο, ο εγκέφαλος δεν μπορεί να αποδώσει σωστά όταν το σώμα βρίσκεται σε εξάντληση.

Οι γονείς μπορούν να βοηθήσουν ουσιαστικά με απλές καθημερινές πρακτικές:

• σταθερό πρόγραμμα ύπνου,
• ισορροπημένα γεύματα,
• επαρκή ενυδάτωση,
• φρούτα και τροφές που ενισχύουν την ενέργεια,
• περιορισμό υπερβολικής κατανάλωσης καφεΐνης.

Ο ύπνος δεν είναι «χαμένος χρόνος». Είναι βασική προϋπόθεση συγκέντρωσης, μνήμης και ψυχικής ισορροπίας.

Το διάβασμα χρειάζεται και παύσεις

Πολλοί μαθητές αισθάνονται ενοχές όταν κάνουν διάλειμμα, θεωρώντας πως «χάνουν χρόνο». Στην πραγματικότητα, όμως, η συνεχής μελέτη χωρίς ξεκούραση μειώνει την αποδοτικότητα και αυξάνει την ψυχική κόπωση.

Μικρές στιγμές αποφόρτισης βοηθούν σημαντικά:

• ένα σύντομο περπάτημα,
• λίγη σωματική άσκηση,
• λίγη μουσική,
• λίγος χρόνος μακριά από οθόνες,
• λίγες βαθιές αναπνοές.

Το σώμα και ο νους χρειάζονται «ανάσες» για να συνεχίσουν.

Προσοχή στις συγκρίσεις

Μία από τις πιο επιβαρυντικές συμπεριφορές για τους εφήβους είναι οι συγκρίσεις. «Ο αδερφός σου στην ηλικία σου…» «Η φίλη σου διαβάζει περισσότερο…» «Οι άλλοι είναι πιο οργανωμένοι…»

Κάθε παιδί έχει διαφορετικό ρυθμό, διαφορετικές δυνατότητες και διαφορετικό τρόπο διαχείρισης της πίεσης. Οι συγκρίσεις δεν κινητοποιούν· συνήθως αποδυναμώνουν. Αντί να εστιάζουμε στους άλλους, είναι πιο βοηθητικό να ενθαρρύνουμε το παιδί να βελτιώνεται σε σχέση με τον δικό του εαυτό.

Η δύναμη της ακρόασης

Πολλές φορές οι γονείς αισθάνονται πως πρέπει να έχουν άμεσα λύσεις για όλα. Όμως οι έφηβοι συχνά δεν ζητούν έτοιμες απαντήσεις. Ζητούν κάποιον που θα τους ακούσει χωρίς κριτική. Μια απλή ερώτηση όπως: «Τι είναι αυτό που σε αγχώνει περισσότερο αυτή την περίοδο;» μπορεί να ανοίξει έναν πολύ ουσιαστικό διάλογο. Η ενεργητική ακρόαση βοηθά το παιδί να νιώθει ότι δεν είναι μόνο του απέναντι στην πίεση.

Οι εξετάσεις δεν καθορίζουν τη ζωή ενός παιδιού

Σε μια κοινωνία που συχνά ταυτίζει την επιτυχία με βαθμούς, σχολές και τίτλους, είναι σημαντικό να θυμόμαστε κάτι ουσιαστικό: Οι εξετάσεις είναι ένας σημαντικός σταθμός, αλλά όχι η τελική αποτίμηση της αξίας ενός ανθρώπου. Υπάρχουν πολλοί δρόμοι εξέλιξης, προσωπικής και επαγγελματικής. Η ζωή των παιδιών δεν κρίνεται μέσα σε λίγες ώρες εξέτασης.

Αυτό που μένει βαθιά μέσα τους είναι το πώς ένιωσαν σε αυτή τη δύσκολη περίοδο:

• αν είχαν ανθρώπους δίπλα τους,
• αν ένιωσαν αποδοχή,
• αν ένιωσαν ότι αγαπιούνται ανεξάρτητα από το αποτέλεσμα.

Ο ρόλος του σχολείου και της οικογένειας

Η συνεργασία σχολείου και οικογένειας είναι ιδιαίτερα σημαντική κατά τη διάρκεια της εξεταστικής περιόδου. Όταν οι μαθητές λαμβάνουν κοινά μηνύματα ενθάρρυνσης, ψυχραιμίας και στήριξης, αισθάνονται μεγαλύτερη σταθερότητα. Το σχολείο δεν έχει μόνο εκπαιδευτικό ρόλο. Έχει και παιδαγωγική αποστολή: να ενισχύει την ψυχική ανθεκτικότητα των μαθητών και να καλλιεργεί κλίμα εμπιστοσύνης και ασφάλειας.

Οι γονείς, από την άλλη πλευρά, αποτελούν τον βασικό πυρήνα συναισθηματικής στήριξης. Όταν σχολείο και οικογένεια λειτουργούν συνεργατικά, το παιδί νιώθει πως δεν αντιμετωπίζει μόνο του τις δυσκολίες. 

Κλείνοντας

Οι εξετάσεις θα περάσουν. Αυτό που θα μείνει είναι η εμπειρία που βίωσαν τα παιδιά μέσα σε αυτή τη διαδρομή. Ας προσπαθήσουμε, λοιπόν, να τους προσφέρουμε κάτι πολύ πιο σημαντικό από την τελειότητα: ηρεμία, εμπιστοσύνη, κατανόηση και συναισθηματική ασφάλεια. Γιατί τελικά, τα παιδιά δεν θυμούνται μόνο τους βαθμούς τους. Θυμούνται κυρίως ποιοι στάθηκαν δίπλα τους όταν είχαν ανάγκη.

* Η Βασιλική Β. Παππά είναι Σύμβουλος Σχολικής Ζωής του 24ου ΓΕΛ Θεσσαλονίκης.