Η ενσυναίσθηση ως αμφιλεγόμενο φαινόμενο

Όπως η φύση αντανακλά τον κόσμο γύρω μας, η ενσυναίσθηση μας επιτρέπει να κατανοούμε τους άλλους. 

Σε μια συνέντευξή του, ο Elon Musk εξέφρασε τις σκέψεις του σχετικά με το τι παρακινεί τους προοδευτικούς πολιτικούς να υποστηρίζουν τη μετανάστευση: κατά την άποψή του, υπεύθυνη είναι η ενσυναίσθηση, την οποία αποκάλεσε «τη θεμελιώδη αδυναμία του δυτικού πολιτισμού».

Όσο σοκαριστικές κι αν φαίνονται οι απόψεις του Musk, δεν είναι μοναδικές. Υπάρχει η γνωστή συντηρητική κριτική των φιλελεύθερων για υπερβολικούς συναισθηματισμούς, αλλά και μια ευρύτερη φιλοσοφική κριτική που εγείρει ανησυχίες για την ενσυναίσθηση σε λιγότερο πολιτικούς λόγους, συμπεριλαμβανομένων των ευρημάτων των κοινωνικών επιστημών.

Η ενσυναίσθηση μπορεί να κάνει τους ανθρώπους πιο αδύναμους, τόσο σωματικά όσο και πρακτικά. Υφίσταται το φαινόμενο της «κόπωσης ενσυναίσθησης», σημαντική πηγή επαγγελματικής εξουθένωσης μεταξύ συμβούλων, νοσηλευτών και νευροχειρουργών. Οι επαγγελματίες αυτοί αφιερώνουν τη ζωή τους στο να βοηθούν τους άλλους, αλλά η ενσυναίσθηση που νιώθουν για τους πελάτες και ασθενείς τους τους εξαντλεί, καθιστώντας πιο δύσκολη τη δουλειά τους.

Παρά τα προβλήματα, η ενσυναίσθηση παραμένει μια μορφή ψυχικής δύναμης που μας επιτρέπει να κατανοούμε καλύτερα τον αντίκτυπο των πράξεών μας στους άλλους, κάνοντας συνειδητές επιλογές.

Η ιστορία και η φιλοσοφική προοπτική της ενσυναίσθησης

Ο όρος «ενσυναίσθηση» εισήχθη στην αγγλική γλώσσα μόλις τη δεκαετία του 1890, αλλά η γενική ιδέα του να συγκινούμαστε από τα βάσανα των άλλων αποτελεί φιλοσοφικό αντικείμενο εδώ και χιλιετίες, με όρους όπως «οίκτος», «συμπάθεια» ή «συμπόνια».

Μία από τις πρώτες προειδοποιήσεις για τον οίκτο στη δυτική φιλοσοφία προέρχεται από τον Έλληνα στωικό φιλόσοφο Επίκτητο, ο οποίος στους Λόγους του προσφέρει γενικές συμβουλές για το πώς να ζήσουμε μια καλή ζωή, με επίκεντρο την εσωτερική ηρεμία και ελευθερία. Σχετικά με τα συναισθήματα, γράφει:

"Ελεύθερος είναι αυτός που ζει όπως επιθυμεί να ζήσει. Και ποιος επιλέγει να ζει στη θλίψη, τον φόβο, τον φθόνο, τον οίκτο, επιθυμώντας και αποτυγχάνοντας στις επιθυμίες του, προσπαθώντας να αποφύγει κάτι και πέφτοντας σε αυτό; Κανένας."

Με άλλα λόγια, το να λυπόμαστε ή να νιώθουμε οίκτο για κάποιον άλλον θέτει σε κίνδυνο την ελευθερία μας. Μια παρόμοια αντίρρηση διατύπωσε αργότερα ο Γερμανός φιλόσοφος Νίτσε, ο οποίος προειδοποιεί ότι τέτοια συναισθήματα μπορούν να βλάψουν τους ίδιους τους ανθρώπους που προσπαθούν να βοηθήσουν τους άλλους.

Έτσι, οι ανησυχίες του Επίκτητου και του Νίτσε για οίκτο ή συμπόνια μεταφέρονται στην ενσυναίσθηση.

Η ψυχολογία της ενσυναίσθησης

Ψυχολογικά, η κόπωση που βιώνουν όσοι έχουν υψηλή ενσυναίσθηση εξηγείται ως αντικατοπτρισμός της ψυχικής ζωής των άλλων: όταν κάποιος που αγαπάμε πονάει, δεν πιστεύουμε απλώς ότι πονάει· μπορούμε να το νιώσουμε σαν να συμβαίνει σε εμάς.

Η νευροεπιστήμη δείχνει ότι υπάρχουν διαφορετικοί εγκεφαλικοί μηχανισμοί για την απλή παρατήρηση του πόνου του άλλου και για την ενεργή ενσυναίσθηση με αυτόν. Η τελευταία περιλαμβάνει δυσάρεστες αισθήσεις, που εξηγούν γιατί η ενσυναίσθηση είναι δύσκολη και ψυχικά απαιτητική.

Η εμπειρική γνώση και η δύναμη της ενσυναίσθησης

Γιατί, λοιπόν, να ασχοληθούμε με κάτι τόσο δύσκολο; Η απάντηση προέρχεται από τη φιλοσοφία του 20ού αιώνα σχετικά με τη φύση της γνώσης. Ο Αυστραλός φιλόσοφος Φρανκ Τζάκσον μας προσκαλεί να φανταστούμε μια επιστήμονα που έχει μελετήσει τα χρώματα όλη της τη ζωή σε ένα ασπρόμαυρο δωμάτιο. Αν και γνωρίζει όλα τα επιστημονικά στοιχεία για τα χρώματα, δεν έχει δει ποτέ το κόκκινο. Η πρώτη της εμπειρία με το κόκκινο της προσφέρει γνώση που δεν μπορούσε να αποκτήσει αλλιώς.

Ο φιλόσοφος Μπέρτραντ Ράσελ περιγράφει αυτή τη γνώση ως «γνώση μέσω γνωριμίας»: η εμπειρία προσφέρει ένα είδος γνώσης που δεν μπορεί να αναχθεί σε γεγονότα. Το ίδιο ισχύει και για τον πόνο των άλλων: η ενσυναίσθηση μάς δίνει πλούσια κατανόηση των συναισθημάτων και δυσφοριών τους.

Όταν καλλιεργείται σωστά, η ενσυναίσθηση αποτελεί πηγή δύναμης και θάρρους: μας επιτρέπει να αναγνωρίζουμε προβλήματα και να αλληλεπιδρούμε με τους άλλους με επίγνωση και σεβασμό. Η απροθυμία να δείξουμε ενσυναίσθηση συχνά πηγάζει από τον φόβο της γνώσης.

Πολιτικές αποφάσεις και ενσυναίσθηση

Σύνθετα ζητήματα, όπως η μετανάστευση, απαιτούν ενσυναίσθηση για σωστή κρίση. Η αντίσταση στην ενσυναίσθηση μπορεί να βλάψει τη λήψη αποφάσεων, εμποδίζοντας την κατανόηση των συνεπειών των πράξεών μας. Είναι ζωτικής σημασίας να αναρωτηθούμε ποιες πολιτικές θα προτιμούσαμε αν ήμασταν ενσυναίσθητοι και πλήρως ενημερωμένοι για τη δεινή θέση των άλλων.

— Ζιώγας Απόστολος, Βιολόγος