Ανθρώπινες ψυχές σε αναζήτηση ασφάλειας, καθώς η θάλασσα τους δοκιμάζει — μια σιωπηλή κραυγή για ειρήνη και ανθρωπιά. 

1. Εισαγωγή

Το ποίημα «Πόλεμος μαίνεται…» αποτελεί μια χαρακτηριστική ποιητική κατάθεση που συνδέει άμεσα τη λογοτεχνία με τη σύγχρονη ιστορική εμπειρία. Δεν πρόκειται για ένα ποίημα εσωτερικής αναδίπλωσης ή ατομικού λυρισμού, αλλά για μια γραφή που επιχειρεί να συλλάβει το συλλογικό τραύμα της εποχής μας. Η ποιήτρια μετατρέπει την πραγματικότητα της βίας, της προσφυγιάς και της ηθικής κρίσης σε στοχαστικό λόγο, ο οποίος λειτουργεί ταυτόχρονα ως μαρτυρία, καταγγελία και ηθική έκκληση.

Το έργο εντάσσεται σε μια παράδοση κοινωνικά ευαίσθητης ποίησης, όπου ο ποιητής αναλαμβάνει ρόλο «μάρτυρα της εποχής». Η ποίηση δεν λειτουργεί ως διαφυγή από τον κόσμο, αλλά ως τρόπος κατανόησής του. Στο συγκεκριμένο ποίημα, η έννοια του πολέμου διευρύνεται και αποκτά πολλαπλές σημασίες: είναι ιστορικό γεγονός, κοινωνική κρίση, αλλά και εσωτερική ανθρώπινη σύγκρουση.

Πόλεμος μαίνεται…

Πόλεμος μαίνεται στη Συρία

έργο παρανοϊκών και βαρβάρων

Οδηγώντας έναν λαό στην απόγνωση

Κανένας σεβασμός στο θαύμα της ζωής

Νέος μεσαίωνας για τον πολιτισμό μας

Εκατομμύρια τα ανθρώπινα θύματα

Αθώες ψυχές χαμένες

στου Αιγαίου τα νερά

χαμένο αίμα που θα ακολουθεί

Σαν φάντασμα τις επερχόμενες γενιές

Ατέλειωτοι οι καταυλισμοί

η πείνα και η ένδεια παρούσα

Ο φόβος και η απόγνωση

στο βλέμμα των ανθρώπων…

Όσο κι αν θέλουμε

ν' αλλάξουμε τον κόσμο

ανέφικτο φαντάζει

στα μάτια των πολλών.

Αέναη η σύγκρουση

Στα μονοπάτια του μυαλού

Η αγάπη και η συμπόνια

Αντιπαλεύεται

φόβο κι αδιαφορία…

Ας διώξουμε στα τάρταρα

Του φόβου τη σκιά

Κι ας φέρουμε ειρήνη

στις καρδιές μας…

«Όχι πια άλλα δάκρυα,

Όχι πια άλλο αίμα»

Όχι άλλες χαμένες ψυχές

Στα βάθη του Αιγαίου…

Βασιλική Β. Παππά

Ηγουμενίτσα, Μάρτιος 2016

2. Ιστορικό και Πολιτισμικό Πλαίσιο

Το ποίημα γράφεται σε μια περίοδο έντονων γεωπολιτικών αναταράξεων και μαζικών μετακινήσεων πληθυσμών. Ωστόσο, η ποιήτρια δεν επιχειρεί να αποδώσει συγκεκριμένα γεγονότα με ρεαλιστική λεπτομέρεια. Αντίθετα, αποτυπώνει το υπαρξιακό αποτύπωμα της ιστορίας: τον φόβο, την απώλεια και την αίσθηση ότι ο σύγχρονος πολιτισμός, παρά την πρόοδό του, αδυνατεί να προστατεύσει την ανθρώπινη ζωή.

Η αναφορά σε «νέο μεσαίωνα» υποδηλώνει μια πολιτισμική οπισθοδρόμηση. Η πρόοδος της τεχνολογίας δεν συνοδεύεται από αντίστοιχη ηθική πρόοδο. Το ποίημα, συνεπώς, θέτει ένα κρίσιμο ερώτημα:
Μπορεί ένας πολιτισμός να θεωρείται προηγμένος όταν αδυνατεί να διαφυλάξει την ανθρωπιά του;

3. Ο Πόλεμος ως Πολυεπίπεδο Σύμβολο

Η λέξη «πόλεμος» λειτουργεί στον πυρήνα του ποιήματος όχι μόνο κυριολεκτικά αλλά και μεταφορικά.

3.1 Ο εξωτερικός πόλεμος

Αφορά τη φυσική βία, τις απώλειες, την καταστροφή και την προσφυγιά. Είναι ο πόλεμος που καταγράφεται στην ιστορία.

3.2 Ο πολιτισμικός πόλεμος

Η φράση «νέος μεσαίωνας» δηλώνει τη σύγκρουση ανάμεσα στις αξίες του ανθρωπισμού και στις δυνάμεις της βαρβαρότητας. Η ποιήτρια παρουσιάζει τον πολιτισμό ως εύθραυστο οικοδόμημα που μπορεί να καταρρεύσει.

3.3 Ο εσωτερικός πόλεμος

Στους στίχους:

«Αέναη η σύγκρουση / Στα μονοπάτια του μυαλού» ο πόλεμος μεταφέρεται στο εσωτερικό της ανθρώπινης συνείδησης. Ο άνθρωπος παλεύει ανάμεσα στην ενσυναίσθηση και στην αδιαφορία. Η πραγματική μάχη διεξάγεται μέσα στην ηθική του στάση.

4. Η Ανθρωπιστική Οπτική

Κεντρικό στοιχείο του ποιήματος είναι η έμφαση στον άνθρωπο ως θύμα της ιστορίας. Δεν παρουσιάζονται στρατηγικές ή πολιτικές αναλύσεις· παρουσιάζονται «ψυχές».

Η επιλογή αυτής της λέξης:

• απομακρύνει το ποίημα από τη δημοσιογραφική γλώσσα,
• προσδίδει μεταφυσική διάσταση στην απώλεια,
• τονίζει τη μοναδικότητα κάθε ανθρώπινης ζωής.

Η ποίηση εδώ λειτουργεί ως πράξη επανεξανθρωπισμού μιας πραγματικότητας που συχνά παρουσιάζεται απρόσωπα.

5. Η Εικόνα της Προσφυγιάς

Οι «ατέλειωτοι καταυλισμοί» συνιστούν μια από τις πιο δυνατές εικόνες του ποιήματος. Ο καταυλισμός δεν είναι μόνο τόπος προσωρινής διαμονής αλλά σύμβολο:

• αναστολής της ζωής,
• απώλειας ταυτότητας,
• ύπαρξης χωρίς παρελθόν και χωρίς μέλλον.

Η ποιήτρια αναδεικνύει την προσφυγιά ως μια νέα μορφή ανθρώπινης κατάστασης — έναν κόσμο μετακινούμενων ανθρώπων που ζουν στο περιθώριο της ιστορίας.

6. Η Δομή του Ποιήματος

Το ποίημα αναπτύσσεται σε διαδοχικές νοηματικές ενότητες:

1. Διαπίστωση της βίας – περιγραφή της καταστροφής.
2. Ανάδειξη των θυμάτων – μετατόπιση από το γεγονός στον άνθρωπο.
3. Παρουσίαση της κοινωνικής αδυναμίας – αίσθηση αδιεξόδου.
4. Εσωτερική σύγκρουση – η ηθική μάχη του ανθρώπου.
5. Έκκληση για αλλαγή – προτροπή σε συναισθηματική και ηθική αφύπνιση.
6. Καταληκτικός θρήνος και άρνηση της βίας – επαναληπτική κορύφωση.

Η δομή θυμίζει δραματική πορεία από τη διαπίστωση στην κάθαρση.

7. Γλωσσική και Υφολογική Ανάλυση

7.1 Απλότητα λεξιλογίου

Η γλώσσα είναι άμεση και κατανοητή. Η ποιήτρια αποφεύγει τον περίτεχνο λόγο, γιατί ο στόχος δεν είναι η αισθητική επίδειξη αλλά η ηθική επικοινωνία.

7.2 Ρηματικοί χρόνοι

Ο ενεστώτας («μαίνεται», «είναι», «φαντάζει») δημιουργεί αίσθηση διαρκούς παρόντος. Η τραγωδία δεν ανήκει στο παρελθόν — συμβαίνει τώρα.

7.3 Επαναλήψεις

Η επανάληψη του «Όχι πια» λειτουργεί ως κραυγή αντίστασης. Πρόκειται για ρητορικό σχήμα που θυμίζει συλλογικό όρκο ή προσευχή.

8. Η Ποιητική της Μαρτυρίας

Το ποίημα μπορεί να χαρακτηριστεί «ποίηση-μαρτυρία». Η ποιήτρια δεν αφηγείται μια προσωπική ιστορία αλλά αναλαμβάνει να εκφράσει τη φωνή των ανώνυμων θυμάτων.

Η ποίηση γίνεται:

• χώρος μνήμης,
• τρόπος αντίστασης στη λήθη,
• ηθική καταγραφή της ιστορίας.

Έτσι, η λογοτεχνία αποκτά κοινωνική λειτουργία.

9. Η Ηθικοφιλοσοφική Διάσταση

Το ποίημα θέτει βαθιά ηθικά ζητήματα:

• Ποια είναι η ευθύνη του ατόμου απέναντι στον πόνο των άλλων;
• Είναι η αδιαφορία μια μορφή συνενοχής;
• Μπορεί η ειρήνη να υπάρξει χωρίς εσωτερική αλλαγή;

Η ποιήτρια υποστηρίζει ότι η ειρήνη δεν είναι μόνο πολιτικό ζήτημα αλλά πρωτίστως ηθική στάση ζωής.

10. Ο Ρόλος του Αναγνώστη

Το ποίημα δεν αφήνει τον αναγνώστη παθητικό. Η χρήση του α΄ πληθυντικού («ας διώξουμε», «ας φέρουμε») τον εντάσσει στη συλλογική ευθύνη. Ο αναγνώστης μετατρέπεται από θεατή σε συμμέτοχο. Η τεχνική αυτή δημιουργεί μια μορφή «ηθικής συμμετοχής», όπου η ποίηση λειτουργεί ως κάλεσμα δράσης, έστω εσωτερικής.

11. Συμβολισμός του Φόβου και της Αγάπης

Η αντίθεση:

«Η αγάπη και η συμπόνια / Αντιπαλεύεται / φόβο κι αδιαφορία»

αποτελεί τον βασικό άξονα του ποιήματος. Δεν πρόκειται για γεωπολιτική σύγκρουση αλλά για σύγκρουση αξιών.

Θετικές Δυνάμεις    Αρνητικές Δυνάμεις

Αγάπη                     Φόβος

Συμπόνια                Αδιαφορία

Ειρήνη                     Βία

Η τελική έκβαση εξαρτάται από την ανθρώπινη επιλογή.

12. Αισθητική Λειτουργία του Ελεύθερου Στίχου

Ο ελεύθερος στίχος αντανακλά την αστάθεια του σύγχρονου κόσμου. Δεν υπάρχει μετρική τάξη, όπως δεν υπάρχει και κοινωνική ισορροπία. Η μορφή καθρεφτίζει το περιεχόμενο. Παράλληλα, η απουσία ομοιοκαταληξίας απομακρύνει το ποίημα από τον παραδοσιακό λυρισμό και το φέρνει πιο κοντά στον στοχαστικό λόγο.

13. Η Ελπίδα ως Συνειδητή Επιλογή

Παρά τη σκοτεινή θεματική, το ποίημα δεν καταλήγει στην απόγνωση. Η προτροπή για ειρήνη δηλώνει ότι η ελπίδα δεν είναι αυτονόητη αλλά αποτέλεσμα συνειδητής απόφασης. Η αισιοδοξία δεν παρουσιάζεται ως ρομαντική αυταπάτη αλλά ως ηθική αναγκαιότητα.

15. Γραμματολογικές Συγγένειες και Διακειμενικές Αναλογίες

Το ποίημα της Βασιλικής Β. Παππά δεν εμφανίζεται απομονωμένο μέσα στη νεοελληνική ποιητική παραγωγή· αντίθετα, συνομιλεί με μια ευρύτερη παράδοση κοινωνικά και ανθρωπιστικά προσανατολισμένης ποίησης, τόσο ελληνικής όσο και ευρωπαϊκής. Η σύγκριση δεν αφορά άμεση επίδραση, αλλά συγγένεια θεματικής, ηθικής στάσης και εκφραστικών επιλογών.

15.1 Συγγένεια με την κοινωνική ποίηση του Γιάννη Ρίτσου

Η ποίηση του Ρίτσου χαρακτηρίζεται από βαθύ ανθρωπισμό και από τη μετατροπή της ιστορικής δοκιμασίας σε συλλογικό βίωμα. Στα έργα του, ο πόνος του λαού δεν παρουσιάζεται ως αφηρημένη έννοια αλλά ως συγκεκριμένη ανθρώπινη εμπειρία.

Αντίστοιχα, στο «Πόλεμος μαίνεται…»:

• η έμφαση δίνεται στον άνθρωπο και όχι στη γεωπολιτική,
• η ποίηση λειτουργεί ως μαρτυρία της ιστορίας,
• η συλλογική οδύνη μετατρέπεται σε ηθικό λόγο.

Και στους δύο ποιητές, η ποίηση δεν είναι φυγή από την πραγματικότητα αλλά μορφή συμμετοχής σε αυτήν.

15.2 Η ηθική καταγγελία και ο τόνος του Κώστα Βάρναλη

Ο Βάρναλης εισήγαγε μια ποίηση που συνδύαζε λυρισμό και κοινωνική κριτική, χρησιμοποιώντας απλή γλώσσα για να εκφράσει έντονα ηθικά μηνύματα. Η γλωσσική απλότητα λειτουργούσε ως μέσο άμεσης επικοινωνίας με τον αναγνώστη.

Παρόμοια:

• η Παππά αποφεύγει τον περίτεχνο συμβολισμό,
• χρησιμοποιεί καθαρό, σχεδόν προφορικό λόγο,
• επιδιώκει συνειδητά τη συγκινησιακή εγγύτητα.

Η επιλογή αυτή εντάσσει το ποίημα σε μια παράδοση «λαϊκότροπου ανθρωπισμού», όπου η ποίηση γίνεται προσιτή χωρίς να χάνει τη στοχαστικότητά της.

15.3 Υπαρξιακός ανθρωπισμός και εσωτερική σύγκρουση στον Τάσο Λειβαδίτη

Στην ποίηση του Λειβαδίτη, ιδιαίτερα στη μεταγενέστερη περίοδό του, η ιστορική απογοήτευση μετασχηματίζεται σε εσωτερικό στοχασμό για τη μοίρα του ανθρώπου. Ο αγώνας μεταφέρεται από τον δρόμο στην ανθρώπινη συνείδηση.

Η συγγένεια με το ποίημα της Παππά εντοπίζεται:

• στη μετάβαση από τον εξωτερικό πόλεμο στον «πόλεμο του μυαλού»,
• στην αντιπαράθεση αγάπης και φόβου,
• στη χαμηλόφωνη αλλά επίμονη αναζήτηση ελπίδας.

Η ποίηση γίνεται χώρος υπαρξιακής αντίστασης.

15.4 Αντιπολεμική Παράδοση στην Ευρωπαϊκή Ποίηση

Η θεματική του ποιήματος συνδέεται και με την ευρωπαϊκή αντιπολεμική λογοτεχνία του 20ού αιώνα, όπου η φρίκη του πολέμου οδηγεί σε ριζική αμφισβήτηση του πολιτισμού.

15.4.1 Ο ρεαλιστικός ανθρωπισμός του Wilfred Owen

Ο Άγγλος ποιητής του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου κατέγραψε τον πόλεμο ως εμπειρία απανθρωποποίησης, εστιάζοντας στον πόνο των στρατιωτών και όχι στην ηρωοποίηση της σύγκρουσης.

Παρόμοια στο «Πόλεμος μαίνεται…»:

• απουσιάζει κάθε έννοια ηρωισμού,
• η προσοχή στρέφεται στα θύματα,
• ο πόλεμος παρουσιάζεται ως ηθική αποτυχία της ανθρωπότητας.

Η ποίηση γίνεται φωνή συμπόνιας και όχι δόξας.

15.4.2 Η πολιτική συνείδηση και ο διδακτικός τόνος του Bertolt Brecht

Ο Μπρεχτ αντιμετώπισε την τέχνη ως εργαλείο αφύπνισης του ανθρώπου απέναντι στη βία και την αδικία. Η γραφή του συχνά καλεί τον αναγνώστη να αναλάβει ευθύνη.

Ανάλογη λειτουργία έχει και η προτρεπτική διάθεση της Παππά:

«Ας διώξουμε… / Κι ας φέρουμε ειρήνη…»

Η ποίηση μετατρέπεται σε πράξη ηθικής ενεργοποίησης και όχι απλώς αισθητικής εμπειρίας.

15.4.3 Ο οικουμενικός ανθρωπισμός του Pablo Neruda

Ο Neruda συνέδεσε την προσωπική συγκίνηση με την παγκόσμια ευθύνη, δημιουργώντας μια ποίηση που υπερασπίζεται την αξία της ανθρώπινης ζωής πέρα από σύνορα.

Η Παππά κινείται στο ίδιο πνεύμα:

• η τραγωδία παρουσιάζεται ως πανανθρώπινη,
• η συμπόνια υπερβαίνει εθνικές ή πολιτισμικές διακρίσεις,
• η ποίηση αποκτά οικουμενική διάσταση.

15.5 Συνολική Εκτίμηση των Συγγενειών

Οι παραπάνω αναλογίες δείχνουν ότι το ποίημα εντάσσεται σε μια μεγάλη ποιητική γραμμή που θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ανθρωπιστική ποίηση της ευθύνης.

Κοινά χαρακτηριστικά αυτής της παράδοσης είναι:

• η σύνδεση ποίησης και ιστορικής εμπειρίας,
• η άρνηση εξιδανίκευσης της βίας,
• η απλή αλλά φορτισμένη γλώσσα,
• η πίστη ότι η ποίηση μπορεί να αφυπνίσει συνειδήσεις,
• η ανάδειξη της συμπόνιας ως θεμελιώδους αξίας πολιτισμού.

Το έργο της Παππά, επομένως, δεν αποτελεί μεμονωμένη φωνή αλλά μέρος μιας διαχρονικής προσπάθειας της ποίησης να υπερασπιστεί τον άνθρωπο απέναντι στη βαρβαρότητα.

Συμπέρασμα

Το ποίημα «Πόλεμος μαίνεται…» της Βασιλικής Β. Παππά αποτελεί ένα έργο έντονα ανθρωπιστικού προσανατολισμού, το οποίο μετατρέπει τη σύγχρονη ιστορική εμπειρία σε βαθύ ηθικό και υπαρξιακό στοχασμό. Μέσα από απλή, άμεση γλώσσα, ελεύθερη στιχουργική μορφή και ισχυρές νοηματικές αντιθέσεις, η ποιήτρια αναδεικνύει τη σύγκρουση ανάμεσα στη βαρβαρότητα και στην ανθρώπινη συνείδηση, παρουσιάζοντας τον πόλεμο όχι μόνο ως ιστορικό γεγονός αλλά ως κρίση αξιών και πολιτισμού.

Το έργο δεν περιορίζεται σε μια καταγγελτική αναφορά στη βία· προχωρεί σε μια ουσιαστικότερη αναζήτηση των αιτίων της, στρέφοντας το βλέμμα στην εσωτερική ευθύνη του ανθρώπου. Η ειρήνη δεν προβάλλεται ως αφηρημένο ιδεώδες ή πολιτική συμφωνία, αλλά ως στάση ζωής που θεμελιώνεται στην καλλιέργεια της συμπόνιας, της μνήμης και της ηθικής εγρήγορσης. Με τον τρόπο αυτό, η ποίηση λειτουργεί ως πράξη συνείδησης και αντίστασης απέναντι στην απανθρωποποίηση της εποχής.

Παράλληλα, μέσα από τη συγκριτική θεώρηση με Έλληνες και ξένους δημιουργούς της ανθρωπιστικής και αντιπολεμικής παράδοσης, καθίσταται σαφές ότι το ποίημα εντάσσεται σε έναν ευρύτερο διάλογο της παγκόσμιας λογοτεχνίας για το τραύμα του πολέμου και τη διαρκή ανάγκη υπεράσπισης της ανθρώπινης αξίας. Η λιτή αλλά ουσιαστική γραφή του εκφράζει ένα διαχρονικό αίτημα: τη διαφύλαξη της ζωής, της συλλογικής μνήμης και της ηθικής ευθύνης απέναντι στον Άλλο.

Έτσι, το «Πόλεμος μαίνεται…» αναδεικνύεται όχι μόνο ως ποιητική καταγραφή μιας συγκεκριμένης ιστορικής συγκυρίας, αλλά ως διαχρονική υπενθύμιση ότι, ακόμη και μέσα σε έναν κόσμο συγκρούσεων και αβεβαιότητας, η ανθρωπιά παραμένει συνειδητή επιλογή και διαρκές ζητούμενο του πολιτισμού.

                                                                                 — Ηρώ Σαμαρά, Συγγραφέας, Λογοτέχνης

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

• Adorno, Theodor W. Notes to Literature. New York: Columbia University Press.
• Beaton, Roderick. Εισαγωγή στη Νεότερη Ελληνική Λογοτεχνία. Αθήνα: Νεφέλη.
• Brecht, Bertolt. Selected Poems. London: Methuen.
• Eliot, T. S. The Waste Land and Other Poems. London: Faber & Faber.
• Fussell, Paul. The Great War and Modern Memory. Oxford: Oxford University Press.
• Steiner, George. Language and Silence: Essays on Language, Literature, and the Inhuman. New Haven: Yale University Press.
• Wilfred Owen. The Poems of Wilfred Owen. London: Chatto & Windus.
• Βάρναλης Κώστας,  Ποιήματα. Αθήνα: Ίκαρος.
• Βυζάντιος, Τάσος & Παππά, Βασιλική Β. Στης πριγκίπισσας τις όχθες (On the princess' shores). Translation: Aliki Naka. Λονδίνο: Ακακία, 2021.
• Ρίτσος Γιάννης, Τέταρτη Διάσταση. Αθήνα: Κέδρος.