A Conversation with Katerina Panousi
Interview by Vasiliki V. Pappa

«Η λογοτεχνία παραμένει ένα ασφαλές καταφύγιο για όλους μας», τονίζει η συγγραφέας Κατερίνα Πανούση στη συνέντευξή της στο Culture Magazine. 

Abstract

In her new novel The Roles, Greek author Katerina Panousi explores the complex relationship between identity, social expectations, and personal freedom. Through characters who struggle between the roles imposed on them and the roles they consciously choose, the writer examines the hidden aspects of human nature, the need for self-discovery, and the courage required to redefine oneself.

In this interview, Katerina Panousi discusses the creative process behind the novel, the psychological depth of her characters, the appeal of crime fiction, and the enduring power of literature to reveal unseen truths about human existence. She reflects on the role of storytelling as a form of introspection and as a meaningful refuge in a rapidly changing world.

Εισαγωγή

Με αφορμή την κυκλοφορία του νέου της μυθιστορήματος «Οι Ρόλοι», η συγγραφέας Κατερίνα Πανούση ανοίγει έναν ουσιαστικό διάλογο γύρω από τις ταυτότητες που διαμορφώνουν τη ζωή μας, τα όρια ανάμεσα στην αλήθεια και την προσωπική αφήγηση, αλλά και τη διαχρονική δύναμη της λογοτεχνίας. Σε μια εποχή όπου όλα μοιάζουν να κινούνται με ιλιγγιώδη ταχύτητα, η ίδια υπερασπίζεται την αξία της ενδοσκόπησης, της βαθιάς παρατήρησης και της ανθρώπινης ιστορίας. Στη συνέντευξη που ακολουθεί μιλά για τη συγγραφική της πορεία, τους ήρωές της, την πρόκληση της αστυνομικής πλοκής και τον τρόπο με τον οποίο τα βιβλία μπορούν ακόμη να συγκινούν, να προβληματίζουν και να μεταμορφώνουν τον αναγνώστη.

Η Συνέντευξη

Β.Π.: Κυρία Πανούση, οι "ρόλοι" που καλούμαστε να υποδυθούμε στη ζωή είναι τελικά επιλογές ή επιβολές; Πόσο σας απασχόλησε αυτό το ερώτημα κατά τη συγγραφή του βιβλίου;

Κ.Π.: Οι ρόλοι που καλούμαστε να υποδυθούμε στη ζωή μας είναι και επιλογές και επιβολές. Ξεκινάμε τη ζωή μας με επιβολές καθώς οι πρώτοι μας ρόλοι μάς δίδονται από την οικογένειάς μας. Στην πορεία της ενήλικης ζωής μας, μάς επιβάλλονται διάφοροι ρόλοι που μάς εντάσσουν αρμονικά στην κοινωνία, ενώ άλλους ρόλους τους επιλέγουμε μόνοι μας προσπαθώντας να δημιουργήσουμε για τον εαυτό μας μια αποδεκτή και λειτουργική ταυτότητα. Το γεγονός ότι η ζωή και η καθημερινότητά μας χαρακτηρίζονται από τους ρόλους μας, μου ήταν αρκετά ξεκάθαρο όταν ξεκίνησα να γράφω αυτό το βιβλίο, το ερώτημα που με απασχόλησε περισσότερο ήταν το πόσο εύκολα θα μπορούσε κάποιος να απαλλαγεί από τους ρόλους που δεν τον ικανοποιούν και με ποιους τρόπους θα μπορούσε να το κάνει. Οι ρόλοι μας σίγουρα μάς ωφελούν σε μεγάλο βαθμό, αλλά την ίδια στιγμή μπορεί να μας κάνουν να αισθανόμαστε δυσφορία, να μας δυσαρεστούν ή ακόμη και να λειτουργούν ως τροχοπέδη για τις πραγματικές και βαθύτερες επιθυμίες μας. Οι ήρωες του βιβλίου προσπάθησαν να αποτινάξουν τους ρόλους που δεν ήθελαν και να τους αντικαταστήσουν με τους ρόλους που πρότασσε η επιθυμία τους.

Β.Π.: Κάθε νέο βιβλίο μοιάζει να αποτελεί και έναν νέο δημιουργικό σταθμό. Τι αισθάνεστε ότι ανακαλύψατε αυτή τη φορά για τον εαυτό σας ως συγγραφέα;

Κ.Π.: Ως συγγραφέας προσπαθώ να αφουγκραστώ τις συνθήκες που επικρατούν γύρω μου και ακόμη και δίχως να το συνειδητοποιώ, νομίζω ότι βρίσκομαι σε μια διαδικασία διαρκούς παρατήρησης, ακριβώς επειδή θέλω να αποδώσω στην ιστορία μου ρεαλιστικά στοιχεία. Σε αυτό το βιβλίο προσπάθησα να μιλήσω για τους ανθρώπους που προσπαθούν να ξεφύγουν απ' το παρελθόν τους, ενώ βασανίζονται από μια αίσθηση ανικανοποίητου που καταλήγει να τους φέρει αντιμέτωπους με τους μεγαλύτερούς τους φόβους. Νομίζω ότι έχω την τάση να αντιμετωπίζω τους ήρωές μου συμπονετικά και να μην τους κρίνω ακόμη κι αν ως άνθρωπος διαφωνώ κάθετα με τις πράξεις τους, πράγμα που κατάλαβα ότι σε αυτό το βιβλίο οξύνθηκε αρκετά.

Β.Π.: Οι χαρακτήρες σας δείχνουν να κινούνται διαρκώς ανάμεσα σε όσα φαίνονται και σε όσα αποκρύπτονται. Πιστεύετε ότι η λογοτεχνία είναι ένας τρόπος να φωτίζουμε τις αθέατες πλευρές της ανθρώπινης φύσης;

Κ.Π.: Η ανθρώπινη φύση είναι πολύπλευρη και δύσκολα μπορεί να εξηγηθεί ή να χαρτογραφηθεί, πράγμα που μας οδηγεί σε μια συνεχή εσωτερική αναζήτηση που μοιάζει να μην έχει τέλος. Υπάρχουν κομμάτια του εαυτού μας που αγνοούμε ή που αποφεύγουμε να δούμε όπως είναι πραγματικά και εδώ εμπλέκεται η λογοτεχνία, γιατί μας δίνει τη δυνατότητα να εντάξουμε αυτά τα κομμάτια στο πλαίσιο μιας ιστορίας με έναν τρόπο απενεχοποιημένο, να θίξουμε ζητήματα που ίσως μας απασχολούν συλλογικά ή ακόμη και να σπάσουμε προκαταλήψεις ή στεγανά που λειτουργούν για τον άνθρωπο αποτρεπτικά. Κάθε ήρωας, ακόμη κι αν με την πρώτη ματιά μοιάζει διαφορετικός από εμάς, μπορεί να κουβαλάει στοιχεία που να μας κάνουν να ταυτιστούμε μαζί του, παρακινώντας μας να τα αναγνωρίσουμε στον δικό μας εαυτό. Δεν είναι τυχαίο άλλωστε το γεγονός ότι συμπαθούμε συγκεκριμένους ήρωες και αντιπαθούμε κάποιους άλλους, αυτό έχει να κάνει με τον βαθμό της οικειότητας που αισθανόμαστε απέναντι στους ήρωες και με τα συναισθήματα που καταφέρνουν να μας ανακινούν. Ένα βιβλίο μπορεί να γίνει το καθρέφτισμα της δικής μας ζωής και μια ευκαιρία απρόσμενης ενδοσκόπησης.

Β.Π.: Το αστυνομικό μυθιστόρημα γνωρίζει ιδιαίτερη άνθηση τα τελευταία χρόνια στην Ελλάδα. Πού θεωρείτε ότι οφείλεται αυτή η στροφή του αναγνωστικού κοινού;

Κ.Π.: Ξεκινώντας να διαβάζει ένα αστυνομικό μυθιστόρημα, ο αναγνώστης αποδέχεται μια πρόκληση που αναμφίβολα έχει κάτι το δελεαστικό, γιατί καλείται να βρει τη λύση ενός μυστηρίου, που συνήθως είναι αρκετά πολύπλοκο. Νομίζω ότι ένα από τα χαρακτηριστικά της ανθρώπινης φύσης είναι η διαρκής αναζήτηση απαντήσεων σε διάφορα ερωτήματα, έτσι ένα αστυνομικό μυθιστόρημα με έντονη πλοκή και άλυτα γεγονότα, μετατρέπεται σε μια εθιστική αναζήτηση της αλήθειας, σε ένα παιχνίδι που μπορεί να προσφέρει ευχαρίστηση και ικανοποίηση, πόσω μάλλον όταν ο αναγνώστης καταφέρει να ανακαλύψει τον ένοχο της ιστορίας. Ακόμη και μια τέτοια μικρή νίκη, πιστεύω ότι δεν είναι διόλου αμελητέα για τον σύγχρονο άνθρωπο, ακόμη κι αν αφορά στη διαλεύκανση ενός μυστηρίου που κινείται στη σφαίρα του φανταστικού.

Β.Π.: Πόσο σημαντική είναι για εσάς η ισορροπία ανάμεσα στην πλοκή και στην ψυχογράφηση των ηρώων; Ποιο από τα δύο σάς προκαλεί μεγαλύτερη δημιουργική πρόκληση;

Κ.Π.: Η ισορροπία ανάμεσα στην πλοκή και στην ψυχογράφηση των ηρώων είναι πολύ σημαντική, καθώς για μένα είναι δυο πράγματα αλληλένδετα. Μόνο όταν καταφέρω να κατανοήσω εις βάθος τους ήρωές μου, μπορώ να τους εντάξω στην ιστορία που δημιουργείται. Πιστεύω ωστόσο, ότι μεγαλύτερη δημιουργική πρόκληση μου προκαλεί η πλοκή. Χτίζοντας σταδιακά την ιστορία, προσπαθώ να εξάψω την περιέργεια και την αγωνία του αναγνώστη, αλλά την ίδια στιγμή, κάθε πράξη απ' την πλευρά των ηρώων πρέπει να συμβαδίζει με τον χαρακτήρα, τις προσλαμβάνουσες, τα βιώματα, τα συναισθήματα και τις προσωπικές τους επιθυμίες. Αυτή είναι μια διαδικασία που με εξιτάρει πολύ, γιατί μοιάζει λες και πρέπει να εφεύρω τα κομμάτια ενός παζλ για να μπορέσω ύστερα να το συνδέσω.

Β.Π.: Υπάρχει κάποιος ήρωας από το σύνολο του έργου σας που εξακολουθεί να σας συνοδεύει ακόμη και μετά την ολοκλήρωση της συγγραφής; Τι είναι αυτό που τον κάνει τόσο ξεχωριστό για εσάς;

Κ.Π.: Δεν νομίζω ότι ένας συγγραφέας καταφέρνει να αποχωριστεί εντελώς τους ήρωές του, γιατί γράφοντας ένα βιβλίο, περνάς τόσο χρόνο μαζί τους και τους γνωρίζεις πλέον τόσο καλά, που μοιάζει λες και ανήκουν στο φιλικό σου κύκλο ή είναι μέλη της οικογένειάς σου. Οι ήρωες από το πρώτο μου βιβλίο, «Το άλλο κορίτσι», ήταν τόσο παρόντες στη σκέψη μου όταν έγραφα το «Οι ρόλοι» που κατέληξα να εντάξω δύο από αυτούς στην ιστορία, μόνο και μόνο για να έχω την ευκαιρία και τη χαρά μιας ακόμη μας συνάντησης. Αυτή τη στιγμή, σχεδόν όλοι οι ήρωες από το «Οι ρόλοι» συνεχίζουν να με συνοδεύουν, αν και συχνότερα νομίζω ότι επανέρχεται στη σκέψη μου ο Αλέξανδρος Μαρκίδης, ένας από τους κεντρικούς ήρωες. Ο Αλέξανδρος είναι ένας πολύπλευρος ήρωας με πολλές ιδιομορφίες, ένας άνθρωπος γεμάτος όρεξη και ζωντάνια που ίσως άγγιζε τα όρια του εξωπραγματικού, αλλά την ίδια στιγμή είχε και μια άλλη πλευρά, πιο σκοτεινή και γήινη. Ακριβώς, επειδή η ψυχοσύνθεσή του είχε τόσο αντίθετες εκφάνσεις, παραμένει για μένα ένας ήρωας ξεχωριστός.

 Β.Π.: Σε μια εποχή όπου η πληροφορία καταναλώνεται γρήγορα, τι μπορεί ακόμη να προσφέρει ένα μυθιστόρημα στον σύγχρονο αναγνώστη;

Κ.Π.: Η πληροφορία που καταναλώνεται γρήγορα μας επηρεάζει επιδερμικά, ενώ ένα μυθιστόρημα μπορεί να μας κάνει να στρέψουμε βαθύτερα το βλέμμα στον εαυτό μας και να μας βοηθήσει να ανακαλύψουμε πράγματα για εμάς που μέχρι πριν αγνοούσαμε. Ένα βιβλίο μπορεί να γίνει για τον άνθρωπο η συντροφιά που χρειάζεται σε μια μοναχική περίοδο, η απομόνωση που θα σβήσει τη «φασαρία» που επικρατεί γύρω του, η ευχαρίστηση που μπορεί να του λείπει απ' την καθημερινότητά του. Η εποχή που διανύουμε μας ζητεί να κινούμαστε αδιάκοπα και ταχύτατα και να επεξεργαζόμαστε ελάχιστα αυτά που μας συμβαίνουν, το μυθιστόρημα όμως, για μένα τουλάχιστον, είναι μια ελπιδοφόρος ανάπαυλα που μας παρακινεί να ανασυνταχθούμε και να επανεξετάσουμε τον εαυτό και την πραγματικότητά μας.

Β.Π.: Ποιοι συγγραφείς ή ποια αναγνώσματα έχουν επηρεάσει ουσιαστικά τη δική σας συγγραφική ταυτότητα, είτε στην Ελλάδα είτε στο εξωτερικό;

Κ.Π.: Θαυμάζω πολλούς συγγραφείς και πιστεύω ότι κάθε βιβλίο που πέρασε ποτέ από τα χέρια μου, κατάφερε να λειτουργήσει για μένα με έναν τρόπο διδακτικό. Μου είναι αρκετά δύσκολο, ακριβώς επειδή μιλάμε για το δικό μου έργο, να αντιληφθώ καθαρά τη συγγραφική μου ταυτότητα και να καταλάβω ποιοι συγγραφείς ή ποια αναγνώσματα με έχουν επηρεάσει. Μπορώ να ανασύρω ωστόσο μια στιγμή που ως αναγνώστη και συγγραφέα με στιγμάτισε, όταν διάβασα για πρώτη φορά το «Η βουή και η μανία» του Γουίλιαμ Φώκνερ. Η στιγμή εκείνη ήταν αποκαλυπτική για μένα, γιατί αισθάνθηκα ότι όσα μπορεί να γνώριζα μέχρι τότε για τη λογοτεχνία είχαν καταρριφθεί. Βρέθηκα μπροστά σε ένα συγκλονιστικό κείμενο απ' το οποίο απουσίαζε όχι μόνο η γραμμική αφήγηση αλλά και ο χρόνος, καταλαβαίνοντας πως δεν διάβαζα απλώς, αλλά μπορούσα να αντιλαμβάνομαι το έργο με έναν τρόπο διαισθητικό. Συνειδητοποίησα τότε, ότι δεν υπάρχουν κανόνες στη λογοτεχνία, ούτε συνταγές, υπάρχει μόνο μια ιστορία που ζητάει να ειπωθεί από κάποιον που αισθάνεται ελεύθερος.

Β.Π.: Αν ένας αναγνώστης έκλεινε το βιβλίο Οι ρόλοι έχοντας κρατήσει μόνο μία σκέψη ή ένα συναίσθημα, ποιο θα θέλατε να είναι αυτό;

Κ.Π.: Ιδανικά, θα ήθελα ο αναγνώστης να αισθανθεί ικανοποίηση, γιατί στο τέλος του βιβλίου, όταν η αλήθεια έρχεται στο φως, ένα χρέος που παρέμενε για χρόνια ανοιχτό κλείνει. Την ίδια στιγμή βέβαια, ένα καινούργιο χρέος ανοίγει, οπότε αυτό ίσως αφήσει στον αναγνώστη μια αίσθηση γλυκόπικρη.

Β.Π.: Ποια θέση πιστεύετε ότι οφείλει να έχει σήμερα η λογοτεχνία μέσα σε μια κοινωνία που αλλάζει διαρκώς; Μπορεί ακόμη να αφυπνίζει, να προβληματίζει ή ακόμη και να μεταμορφώνει τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε τον κόσμο;

Κ.Π.: Η λογοτεχνία ανέκαθεν αφύπνιζε, προβλημάτιζε και μεταμόρφωνε τον τρόπο με τον οποίο βλέπαμε τον κόσμο και αυτό πιστεύω ότι εξακολουθεί να ισχύει μέχρι και σήμερα. Ίσως, βλέπω το ζήτημα αρκετά ρομαντικά, αλλά πιστεύω ότι κάθε ιστορία έχει τη δυναμική της και τον δικό της σκοπό και ότι οι αναγνώστες το αντιλαμβάνονται αυτό και το εισπράττουν. Μπορεί η κοινωνία να αλλάζει συνεχώς και τα πάντα γύρω μας να ακολουθούν τους ρυθμούς μιας έντονης εξέλιξης, οι εσωτερικές ανάγκες όμως του σύγχρονου ανθρώπου, οι ανησυχίες και οι προβληματισμοί του, παραμένουν ζητήματα διαχρονικά. Μένει να αναλογιστούμε πόσο επίκαιρα είναι σήμερα τα μεγάλα λογοτεχνικά έργα του παρελθόντος, βιβλία που γράφτηκαν σε εποχές εντελώς διαφορετικές από τη δική μας, ακριβώς επειδή η ουσία τους χτυπούσε στη ρίζα της ανθρώπινης ύπαρξης. Οι εποχές μπορεί να αλλάζουν, η ανθρώπινη φύση όμως εξακολουθεί να είναι η ίδια και η λογοτεχνία παραμένει ένα ασφαλές καταφύγιο για όλους μας.