Με αφορμή το μυθιστόρημά του «Θα με βρεις ΣΤΙΣ ΑΝΗΦΟΡΕΣ», ο Κύπριος συγγραφέας μιλά για τη μνήμη, τις δυσκολίες μιας ολόκληρης γενιάς, την Κύπρο, τη δύναμη της λογοτεχνίας και τον άνθρωπο που παραμένει στο επίκεντρο της γραφής του. 

Συνέντευξη – Επιμέλεια: Βασιλική Β. Παππά

Ο Κύπριος συγγραφέας Κωνσταντίνος Παπαγεωργίου μιλά στο Culture Magazine με αφορμή το μυθιστόρημά του «Θα με βρεις ΣΤΙΣ ΑΝΗΦΟΡΕΣ», που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Επίμετρο. 

Abstract

In this interview with Culture Magazine, Cypriot author Konstantinos Papageorgiou discusses his novel Tha Me Vreis Stis Anifores (You Will Find Me on the Uphill Roads), published by Epimetro Editions. Drawing on personal memories and experiences, Papageorgiou explores the hardships, struggles and hopes of a generation shaped by the social and historical realities of 20th-century Cyprus.

The author reflects on the powerful relationship between literature, history and collective memory, emphasizing literature's ability to preserve not only historical events but also the emotions and human experiences behind them. He speaks about the influence of Cyprus on his writing, the importance of research and language, and the role of proverbs and folk wisdom in preserving cultural heritage.

Papageorgiou also discusses his lifelong relationship with writing, the timeless questions that continue to inspire literature, and the place of books in an increasingly digital world. At the heart of his reflections lies the human being and his ability to transform hardship into experience, strength and wisdom.

Εισαγωγή

Η μνήμη, η ανθρώπινη αντοχή και η ανάγκη να μη χαθούν οι ιστορίες μιας ολόκληρης γενιάς βρίσκονται στον πυρήνα του «Θα με βρεις ΣΤΙΣ ΑΝΗΦΟΡΕΣ», της μυθιστορηματικής βιογραφίας του Κωνσταντίνου Παπαγεωργίου, που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Επίμετρο.

Με αφετηρία προσωπικές αναμνήσεις και βιώματα, ο συγγραφέας επιστρέφει σε μια Κύπρο άλλης εποχής και, μέσα από την πορεία του Αυγερινού, φωτίζει τις δυσκολίες, τις στερήσεις, τις απώλειες, αλλά και τη δύναμη ανθρώπων που έμαθαν να συνεχίζουν, ακόμη και όταν ο δρόμος της ζωής τους ήταν γεμάτος ανηφόρες.

Για τον Κωνσταντίνο Παπαγεωργίου, η μνήμη δεν είναι απλώς μια επιστροφή στο παρελθόν. Είναι ένα «εργαλείο» αντίστασης στη λήθη. Η λογοτεχνία, όπως την αντιλαμβάνεται, έρχεται να συμπληρώσει την Ιστορία, διασώζοντας όσα δεν καταγράφονται πάντα στα αρχεία: το συναίσθημα, τον πόνο, την καθημερινότητα, τη γλώσσα και τις μικρές ιστορίες των ανθρώπων. Έτσι, το προσωπικό βίωμα μετατρέπεται σε συλλογική μνήμη.

Στη συνέντευξη που παραχώρησε στο Culture Magazine, ο Κύπριος συγγραφέας μιλά για τη γέννηση του βιβλίου, τη σχέση της λογοτεχνίας με την Ιστορία και τη μνήμη, την Κύπρο που αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της γραφής του, αλλά και για τη θέση του βιβλίου στη σύγχρονη εποχή. Μιλά ακόμη για τη συγγραφή ως ανάγκη έκφρασης και αναζήτησης και για τον άνθρωπο, που, όπως χαρακτηριστικά λέει, βρίσκεται πάντα στο επίκεντρο των έργων του.

Η Συνέντευξη

Β.Π.: Κύριε Παπαγεωργίου, η «Μυθιστορηματική βιογραφία» αποτελεί ένα ιδιαίτερο είδος γραφής, όπου η πραγματικότητα συνομιλεί με τη μυθοπλασία. Πώς γεννήθηκε η ιδέα για τη συγγραφή του βιβλίου «Θα με βρεις ΣΤΙΣ ΑΝΗΦΟΡΕΣ» και τι σας οδήγησε στην επιλογή αυτής της μορφής αφήγησης;

Κ.Π.: Οι αναμνήσεις, οι εμπειρίες και γεγονότα που σημάδεψαν τη ζωή μου, καθώς και ό,τι παράλληλα βίωσα από το περιβάλλον στη διάρκεια των παιδικών και νεανικών μου χρόνων με πίεζαν. Ήθελα να δώσω φωνή σ' όλη αυτή τη γενιά που πάλεψε με νύχια και με δόντια να επιβιώσει μέσα στις δύσκολες συνθήκες του 20ού αιώνα στην κυπριακή πραγματικότητα. Επέλεξα τη μυθιστορηματική βιογραφία για να έχω την ελευθερία που μου δίνει η φαντασία στο μυθιστόρημα να διανθίσω τα γεγονότα. Ήθελα μέσα από τη ζωή και την καθημερινότητα του ήρωά μου να προβάλω ταπεινά τις δυσκολίες και τα βάσανα μιας ολόκληρης γενιάς.

Β.Π.:  Όταν ένας συγγραφέας επιλέγει να αφηγηθεί τη ζωή ενός ανθρώπου μέσα από τη λογοτεχνία, καλείται να προσεγγίσει όχι μόνο τα γεγονότα αλλά και τον εσωτερικό κόσμο του προσώπου. Πώς εργαστήκατε πάνω στην ανθρώπινη διάσταση της ιστορίας που αφηγείστε;

Κ.Π.: Με βάση τα συναισθήματα που γεννήθηκαν από τις δυσκολίες της δικής μου ζωής, αλλά και την ενσυναίσθηση που αναπτύχθηκε από την επαφή με πληθώρα ανθρώπων στα χρόνια της συγγραφικής μου δραστηριότητας, έθεσα εξ αρχής ως στόχο να παρουσιάσω τα βιώματα των προσώπων και όχι απλά τα γεγονότα. Κάθε πράξη των προσώπων που δρουν μέσα στο έργο μαρτυρεί τα βιώματα, τα συναισθήματα και τις συνθήκες της ζωής τους.

Β.Π.: Η μνήμη και η σχέση μας με το παρελθόν αποτελούν συχνά βασικά στοιχεία της λογοτεχνίας. Ποια θέση έχουν αυτά τα στοιχεία στο συγγραφικό σας έργο και τι πιστεύετε ότι μπορεί να προσφέρει η λογοτεχνία στη διατήρηση της συλλογικής μνήμης; Η μνήμη στη λογοτεχνία δεν είναι ποτέ απλή ανάμνηση. Είναι εργαλείο.

Κ.Π.: Τιμώντας το παρελθόν φτιάχνουμε το μέλλον. Για να κρατηθεί το παρόν, επιβάλλεται η σύνδεσή του με το παρελθόν. Στο έργο μου η παρουσία της μνήμης είναι δυναμική και λειτουργεί ως μοχλός αντίστασης στη λήθη. Η λογοτεχνία συμπληρώνει την Ιστορία με γεγονότα που δε συναντώνται στα εκπαιδευτικά βιβλία. Για παράδειγμα, η Ιστορία πληροφορεί για χρονολογίες, ονόματα, συνθήκες, ενώ η λογοτεχνία διατηρεί πράγματα που παραλείπει η Ιστορία. Από τη λογοτεχνία θα νιώσουμε το συναίσθημα της πείνας στα πέτρινα χρόνια της φτώχειας, τον πόνο των βίαια ξεριζωμένων από τη γη τους, τον θρήνο της μάνας για το χαμένο της παιδί.

Στη διατήρηση της συλλογικής μνήμης η λογοτεχνία προσφέρει την αισθητηριακή μνήμη. Και αυτό είναι που τελικά μένει στις επόμενες γενιές. Δίνει φωνή σ' αυτούς που δε γράφουν Ιστορία, σ' αυτούς που δεν αναφέρονται στα αρχεία. Κρατά ζωντανή τη γλώσσα της μνήμης. Κάθε συλλογική μνήμη είναι δεμένη με λέξεις που χάνονται, όπως ιδιώματα, παροιμίες, μοιρολόγια. Σκέψου πόση κυπριακή μνήμη θα είχε χαθεί χωρίς το γλωσσικό ιδίωμα των μεγάλων Κυπρίων ποιητών. Κοντολογίς, αν η Ιστορία απαντά στο τι έγινε, η λογοτεχνία απαντά στο τι σήμαινε να είσαι εκεί. Και χωρίς αυτό το δεύτερο, η συλλογική μνήμη γίνεται απλώς ένα αρχείο που κανείς δεν ανοίγει. Το «Θα με βρεις στις ανηφόρες» ξεκινά ως προσωπική εξομολόγηση και καταλήγει να είναι η ιστορία όλων μας. Η μνήμη είναι εργαλείο απολογισμού, όπως το λέει κι ο πρωταγωνιστής στο τέλος, κάνοντας τον απολογισμό της ζωής του. Και αυτό είναι το πιο δυνατό σημείο για τη συλλογική μνήμη: το «Σ' ευχαριστώ για τις ανηφόρες» δεν είναι παραίτηση, είναι ανατροπή. Δεν κράτησε κακία για την ανηφόρα, την ευχαρίστησε και αυτό είναι ίσως η πιο δύσκολη μορφή μνήμης.

Στις μυθιστορηματικές βιογραφίες συνήθως ο συγγραφέας θέλει να δικαιωθεί. Εδώ ο Αυγερινός θέλει να κατανοήσει. Γι' αυτό και λειτουργεί και ως συλλογική μνήμη. Ένα βιβλίο που το διαβάζεις απνευστί αφού γίνεις συνοδοιπόρος στις ανηφόρες του πρωταγωνιστή.

Β.Π.: Η Κύπρος έχει μια ιδιαίτερη ιστορική και πολιτισμική ταυτότητα, η οποία συχνά αντανακλάται στη λογοτεχνία των δημιουργών της. Με ποιον τρόπο επηρεάζει ο τόπος σας τη γραφή σας και τη θεματολογία σας;

Κ.Π.: Ο τόπος μας είναι ιδιαίτερος. Είναι μια πατρίδα μοιρασμένη στα δυο, με νωπές τις μνήμες για μια άλλη ζωή χωρίς κατοχή, προσφυγιά, σκλαβωμένα χωριά, πρόσφυγες και αγνοούμενους. Πώς είναι δυνατό να γράφεις για τους ανθρώπους αυτού του τόπου και να μην υπάρχει σφραγίδα της προδοσίας και του πολέμου; Ακόμα παραμένουν άδειες καρέκλες και άδεια πιάτα στα τραπέζια μας. Ο τόπος μας είναι ξεχωριστός και επηρεάζει σημαντικά τη ζωή, τα όνειρα, το μέλλον μας. Γράφουμε λοιπόν για ό,τι ζήσαμε, ώστε οι επόμενες γενιές να ξέρουν τα λάθη και τις παραλείψεις μας. Ο τόπος μας είναι ευλογημένος και δίνει ακόμα ψωμί και φωνή στους ανθρώπους που γέννησε. Το μυθιστόρημά μου λοιπόν δε θα μπορούσε να τοποθετηθεί πουθενά αλλού.

Η γλώσσα παρόλο που δεν είναι το κυπριακό ιδίωμα διανθίζεται από παροιμίες και γνωμικά βγαλμένα μέσα από την εμπειρία του θυμόσοφου λαού μας. Λένε όσα σκέφτεται ο νους κι αδυνατεί να εκφράσει η γλώσσα.

Β.Π.: Ποια είναι η σχέση σας με την έρευνα πριν από τη συγγραφή ενός έργου; Πόσο σημαντική είναι η τεκμηρίωση όταν η λογοτεχνία συνομιλεί με την ιστορία;

Κ.Π.: Ασχολήθηκα διεξοδικά με την έρευνα για τη συγγραφή πενήντα επτά κυπριολογικών βιβλίων, με θεματολογία από τη μυθολογία, την Ιστορία, την παράδοση, την πολιτιστική κληρονομιά, το κυπριακό παραμύθι. Θεωρώ πως η έρευνα είναι σημαντικό εργαλείο για ν' ανακαλύψεις την αλήθεια, είτε αυτό είναι ιστορικό παρελθόν, είτε σχετίζεται με τη ζωή των ανθρώπων. Για το παρόν λογοτεχνικό βιβλίο η έρευνά μου άρχισε από τον καιρό που ήμουν παιδί. Στα συρτάρια του μυαλού μου ήταν καταχωνιασμένα όσα δεν ήθελα να σβήσει ο χρόνος, αλλά μαρτυρούν και την αλήθεια της δικής μου ζωής.

Για τα σημαντικότερα γεγονότα που αναφέρονται στο βιβλίο και αφορούν πραγματικά συμβάντα που έζησαν άνθρωποι του περιβάλλοντός μου, φίλοι και συγγενείς, έγινε ενδελεχής έρευνα, ώστε η αλήθεια να μην παραποιείται, αλλά ούτε να στιγματίζονται οι ζωές τους. Εδώ είναι που η λογοτεχνία δίνει την ελευθερία, η αλήθεια να γίνει παραμύθι και το αντίθετο.

Β.Π.: Πέρα από τη συγκεκριμένη «Μυθιστορηματική βιογραφία», ποια ανθρώπινα ζητήματα ή ερωτήματα επανέρχονται συχνά στα έργα σας; Υπάρχουν θέματα που θεωρείτε ότι παραμένουν διαχρονικά στη λογοτεχνία;

Κ.Π.: Πιστεύω ότι, ανεξάρτητα από τα θέματα που επιλέγω, στο επίκεντρο των έργων μου βρίσκεται πάντα ο άνθρωπος. Η λογοτεχνία μπορεί να αλλάζει μορφές και εποχές, όμως ορισμένα ανθρώπινα ερωτήματα παραμένουν αναλλοίωτα. Η αναζήτηση της ταυτότητας, η σύγκρουση ανάμεσα στη μοίρα και την ελεύθερη βούληση, η αγάπη και η απώλεια, η δικαιοσύνη και η αδικία, η δύναμη, η ελευθερία, ο χρόνος και ο θάνατος είναι θέματα που απασχολούν διαχρονικά τους συγγραφείς. Στη δική μου περίπτωση, όπου η αρχαιολογία και η μυθολογία αποτελούν βασικές πηγές έμπνευσης, διαπιστώνω ότι οι αρχαίοι μύθοι εξακολουθούν να συγκινούν, επειδή εκφράζουν τις ίδιες αγωνίες που βιώνει και ο σύγχρονος άνθρωπος. Οι εποχές αλλάζουν, αλλά οι φόβοι, οι ελπίδες, τα πάθη και τα διλήμματα παραμένουν τα ίδια. Ίσως αυτό να είναι το μυστικό της διαχρονικής λογοτεχνίας. Ότι, δε δίνει έτοιμες απαντήσεις, αλλά θέτει ερωτήματα που κάθε γενιά καλείται να απαντήσει με τον δικό της τρόπο. Έτσι, το παρελθόν δεν αποτελεί απλώς μια ιστορική αναφορά, αλλά έναν καθρέφτη μέσα στον οποίο μπορούμε να κατανοήσουμε καλύτερα τον εαυτό μας και τον κόσμο που μας περιβάλλει.

Β.Π.: Πώς βλέπετε τη θέση του βιβλίου και της ανάγνωσης στη σύγχρονη εποχή, όπου η σχέση των ανθρώπων με την πληροφορία και την αφήγηση έχει αλλάξει σημαντικά;

Κ.Π.: Το βιβλίο στην εποχή μας έπαψε να είναι ανάγκη, αλλά έγινε επιλογή. Κάποτε ήταν η μόνη πηγή. Τώρα που η πληροφορία μας βομβαρδίζει συνεχώς με εύκολα οπτικοακουστικά μέσα, το βιβλίο έπαψε ν' αποτελεί πηγή πληροφοριών ειδικά για το σήμερα. Η χρησιμότητά του έγκειται στο ότι μας ωθεί σε τρόπους σκέψης, φαντασίας και δημιουργίας εικόνων. Μας αναγκάζει να τις πλάσουμε μόνοι, κι έτσι ό,τι διαβάζουμε γίνεται δικό μας. Το βιβλίο επιστρέφει ως αγάπη, ως καταφύγιο σε δύσκολες ή ξέγνοιαστες στιγμές. Σε προσκαλεί να χαθείς σε ένα άγνωρο κόσμο, να τον εξερευνήσεις μέχρι τέλους και να τον κάνεις δικό σου, αφού κάθε σελίδα μπορεί να γίνει ένας μεγεθυντικός καθρέφτης του εαυτού σου.

Β.Π.: Ποια είναι η προσωπική σας σχέση με τη συγγραφή; Είναι για εσάς περισσότερο μια ανάγκη έκφρασης, μια διαδικασία αναζήτησης ή ένας τρόπος επικοινωνίας με τον αναγνώστη;

Κ.Π.: Για μένα ο τρόπος γραφής είναι όλα αυτά που αναφέρετε. Από τότε που θυμάμαι τον εαυτό μου γράφω για να εκφράσω όσα δεν μπορώ να πω με λόγια. Γράφω για να εκφράσω τις σκέψεις μου, τις επιθυμίες και τις εμπειρίες μου. Γράφω ακόμα για να μοιραστώ όσα έμαθα κι όσα ανακάλυψα στις αναζητήσεις μου. Ο τρόπος γραφής είναι μια διαδικασία αναζήτησης για να βρω την αλήθεια μου απέναντι στα μεγάλα προβλήματα της ζωής. Καθορίζει τη στάση μου απέναντι στους ανθρώπους και στα γεγονότα της ύπαρξής μας. Όταν τα έργα μου διαβάζονται, για μένα είναι ο καλύτερος τρόπος επικοινωνίας με τους αναγνώστες μου. Έχω γράψει αρκετά κυπριακά «σκετς» που διαχρονικά προβάλλονται από το ραδιόφωνο και την τηλεόραση, αφού η αποδοχή τους τα καθιστά πάντα επίκαιρα. Το feet back που δέχομαι μαρτυρεί ακριβώς τους λόγους για τους οποίους συνεχίζω να γράφω.

Β.Π.: Ποια είναι η μεγαλύτερη πρόκληση για έναν σύγχρονο συγγραφέα σήμερα και τι θεωρείτε απαραίτητο για να παραμένει ζωντανή η λογοτεχνική δημιουργία;

Κ.Π.: Στην εποχή μας, όπου ο αριθμός των συγγραφέων και των εκδιδόμενων βιβλίων αυξάνεται με καταιγιστικούς ρυθμούς, η έμπνευση και η πρωτοτυπία αποτελούν ίσως τη μεγαλύτερη πρόκληση για κάθε δημιουργό. Σχεδόν όλα μοιάζουν να έχουν ειπωθεί, όλες οι μεγάλες ιστορίες να έχουν ήδη αφηγηθεί και τα ανθρώπινα πάθη να έχουν φωτιστεί από αμέτρητες οπτικές. Κι όμως, η λογοτεχνία εξακολουθεί να αναζητά εκείνη τη μοναδική φωνή που θα δώσει νέα πνοή στο διαχρονικό.

Το πραγματικό στοίχημα για τον συγγραφέα δεν είναι να επινοήσει έναν άγνωστο κόσμο, αλλά να σκύψει με ειλικρίνεια πάνω στην αληθινή ζωή, να αφουγκραστεί τον παλμό της εποχής του και να αναδείξει, μέσα από τη δική του ματιά, τις στάσεις, τα συναισθήματα, τις αγωνίες και τους τρόπους με τους οποίους ο άνθρωπος αντιμετωπίζει τα αιώνια υπαρξιακά του ερωτήματα: την αγάπη, την απώλεια, την αδικία, τον φόβο, την ελπίδα, την αξιοπρέπεια και την αναζήτηση του νοήματος. Παράλληλα, καλείται να αντισταθεί στον πειρασμό της εύκολης, γρήγορης και τεχνητής γραφής, που συχνά υπηρετεί την πρόσκαιρη εντύπωση και όχι τη διαχρονική αξία.

Για να παραμείνει ζωντανή η λογοτεχνία, δεν αρκεί μόνο η παραγωγή νέων βιβλίων. Απαιτείται καθημερινή άσκηση στη βαθιά ανάγνωση, διαρκής συνομιλία με τα μεγάλα έργα του παρελθόντος και αδιάκοπη επιστροφή στην αληθινή ζωή, εκεί όπου γεννιούνται οι ιστορίες που αξίζει να ειπωθούν. Χρειάζεται ακόμη σεβασμός, αγάπη και δημιουργική καλλιέργεια της γλώσσας, γιατί η γλώσσα δεν είναι απλώς το εργαλείο του συγγραφέα· είναι η ψυχή του έργου του και η γέφυρα που ενώνει τις γενιές.

Δεν είναι τυχαίο ότι τα έργα που άντεξαν στον χρόνο και έγιναν πολύτιμη παρακαταθήκη για την ανθρωπότητα δεν ξεχώρισαν μόνο για τις ιδέες ή την πλοκή τους. Ξεχώρισαν γιατί ύψωσαν τη γλώσσα, την εξευγένισαν, τη διεύρυναν και τη διέσωσαν μέσα στους αιώνες. Το φθηνό εντυπωσιάζει για λίγο· το αληθινό, το αυθεντικό και το γλωσσικά άρτιο παραμένει ζωντανό, φωτίζοντας τον άνθρωπο κάθε εποχής.

Β.Π.: Κλείνοντας, τι θα θέλατε να κρατήσει ο αναγνώστης από το βιβλίο «Θα με βρεις ΣΤΙΣ ΑΝΗΦΟΡΕΣ» και ποια συναισθήματα ή σκέψεις θα θέλατε να τον συνοδεύσουν μετά την τελευταία σελίδα;

Κ.Π.: Παρόλο που κανένας δεν επιλέγει τον τόπο, ούτε τον χρόνο της γέννησής του, ούτε τις δυσκολίες, τις δοκιμασίες και τις αντιξοότητες που θα συναντήσει στην πορεία της ζωής του, έχει πάντοτε τη δυνατότητα να καθορίσει τον τρόπο με τον οποίο θα τις αντιμετωπίσει. Με πίστη στις δυνατότητές του, με ελπίδα που δε λυγίζει και με αδιάκοπη αγωνιστικότητα, μπορεί να αλλάξει τη μοίρα του και να χαράξει μια διαφορετική πορεία. Άλλωστε, τα παθήματα, όσο οδυνηρά κι αν είναι, μπορούν να μεταμορφωθούν σε πολύτιμα μαθήματα, να σμιλέψουν τον χαρακτήρα και να οδηγήσουν τον άνθρωπο στη σοφία και την ωριμότητα.

Στις σελίδες του βιβλίου παρεμβάλλονται, επίσης, πολλές παροιμίες, γνωμικά και αποφθέγματα, καρπός της λαϊκής και διαχρονικής σοφίας. Εύχομαι να γίνουν για τον αναγνώστη οδηγός, που θα του προσφέρει παρηγοριά, δύναμη και καθοδήγηση στις δύσκολες στιγμές της δικής του ζωής.

Αν, διαβάζοντας την ιστορία του Αυγερινού, κάποιος αναγνώστης αναγνώρισε στις ανηφόρες του πρωταγωνιστή τις δικές του ανηφόρες, αν ένιωσε να συμπορεύεται μαζί του, να συγκινείται όχι μόνο για τη μοίρα του ήρωα αλλά και για τη δική του ζωή, τότε θα αισθάνομαι πως ο σκοπός αυτού του βιβλίου έχει πραγματικά εκπληρωθεί.