A Conversation with Irini Chioti

Conducted by Vasiliki V. Pappa | Culture Magazine

Η συγγραφέας Ειρήνη Χιώτη σε μια συνομιλία με το Culture Magazine για τη λογοτεχνία, τη μνήμη, την απώλεια και τη δύναμη της επιστροφής.

Abstract

In this interview with Culture Magazine, author Eirini Chioti discusses her book The Return of Emptiness and explores the themes of memory, loss, identity, belonging, and cultural heritage. Drawing on her personal experience of living away from Greece, she reflects on the power of literature to give voice to forgotten stories, transform historical events into human experiences, and connect the past with the present. She also shares insights into her creative process, the role of art in contemporary society, and the enduring human desire for connection and return. A conversation about the memories we carry, the absences that shape us, and the things we never truly forget.

Εισαγωγή

Υπάρχουν απουσίες που δεν γίνονται ποτέ οριστικές. Τόποι που εξακολουθούν να κατοικούν μέσα μας, ακόμη κι όταν η απόσταση, ο χρόνος ή οι ιστορικές συνθήκες μάς έχουν απομακρύνει από αυτούς. Υπάρχουν, επίσης, μνημεία που, πέρα από την καλλιτεχνική και ιστορική τους αξία, κουβαλούν τη μνήμη ενός πολιτισμού και αφηγούνται ιστορίες αποχωρισμού, απώλειας και προσδοκίας επιστροφής.

Στο βιβλίο της Η Επιστροφή του Κενού, η Ειρήνη Χιώτη επιλέγει να δώσει φωνή σε μία από τις Καρυάτιδες του Ερεχθείου, μετατρέποντας ένα κορυφαίο σύμβολο της αρχαίας ελληνικής τέχνης σε μια ζωντανή αφηγήτρια μνήμης. Μέσα από τη δική της φωνή, η ιστορική αρπαγή αποκτά ανθρώπινη διάσταση και η απώλεια μετατρέπεται σε ένα ευρύτερο βίωμα: εκείνο του ανθρώπου που αποχωρίζεται τον τόπο, τις ρίζες και ένα κομμάτι της ταυτότητάς του.

Η προσωπική εμπειρία της συγγραφέως από τη ζωή μακριά από την Ελλάδα συναντά την ιστορική μνήμη, ενώ η λογοτεχνική μυθοπλασία γίνεται το μέσο για να φωτιστούν όσα δεν μπορούν πάντοτε να αποτυπωθούν μέσα από την επίσημη ιστορική αφήγηση. Η μνήμη, η πολιτιστική κληρονομιά, η ταυτότητα, η ανθρώπινη ευαισθησία και η δημιουργική διαδικασία αναδεικνύονται σε βασικούς άξονες ενός έργου που συνομιλεί ουσιαστικά με το παρόν.

Στη συνομιλία μας για το Culture Magazine, η Ειρήνη Χιώτη μιλά για την αφετηρία και τις εσωτερικές αναζητήσεις του βιβλίου της, τις προσωπικές εμπειρίες που τροφοδοτούν τη συγγραφική της πορεία, τη γέννηση μιας ιστορίας και τον ρόλο της λογοτεχνίας σε έναν κόσμο που κατακλύζεται από πληροφορίες. Μοιράζεται ακόμη τις σκέψεις της για τη μνήμη, την απώλεια και τη δύναμη της γραφής να μετατρέπει ακόμη και τις πιο δύσκολες εμπειρίες σε δημιουργία.

Μια συζήτηση που ξεκινά από την απουσία μιας Καρυάτιδας και καταλήγει σε ένα βαθιά ανθρώπινο ερώτημα: πόσο από τον εαυτό μας μπορεί να παραμείνει ακέραιο όταν αποσπάται από τον τόπο στον οποίο ανήκει — και πόσο δυνατή μπορεί να είναι η μνήμη απέναντι στη λήθη;

Η Συνέντευξη

Β.Π.: Η Επιστροφή του Κενού μοιάζει να ξεκινά από ένα ιστορικό και πολιτιστικό γεγονός, αλλά να οδηγείται σε βαθύτερα ερωτήματα γύρω από τη μνήμη, την απώλεια και την ταυτότητα. Ποια ήταν η εσωτερική ανάγκη που σας οδήγησε στη συγγραφή αυτού του βιβλίου;

Ε.Χ.: Η εσωτερική ανάγκη που με οδήγησε στη συγγραφή αυτού του βιβλίου γεννήθηκε από ένα προσωπικό αίσθημα απουσίας. Ζώντας πολλά χρόνια μακριά από την Ελλάδα, γνώρισα τη νοσταλγία για έναν τόπο που εξακολουθεί να σε κατοικεί, ακόμη κι όταν εσύ δεν κατοικείς πια σε αυτόν. Ήθελα, λοιπόν, να μιλήσω για την απώλεια όχι ως κάτι που τελειώνει, αλλά ως μια παρουσία που συνεχίζει να υπάρχει μέσα στη μνήμη και να διαμορφώνει την ταυτότητά μας. Η κλεμμένη Καρυάτιδα έγινε για μένα η φωνή αυτής της εμπειρίας. Δεν την έβλεπα πλέον ως ένα μαρμάρινο γλυπτό, αλλά ως μια ζωντανή ύπαρξη που αποσπάστηκε βίαια από τον τόπο της, από τις αδελφές της και από όλα όσα έδιναν νόημα στην παρουσία της. Μέσα από εκείνη μπορούσα να μιλήσω για κάθε άνθρωπο που αναγκάστηκε να φύγει, για εκείνον που ζει μακριά από την πατρίδα του και κουβαλά μέσα του ένα κενό που τίποτε δεν μπορεί να καλύψει ολοκληρωτικά. Καθώς έγραφα, αισθανόμουν ότι η ιστορία της γινόταν ολοένα και πιο προσωπική. Η μνήμη της συναντούσε τη δική μου μνήμη, η νοσταλγία της τη δική μου νοσταλγία και η επιθυμία της για επιστροφή τη βαθιά ανάγκη κάθε ανθρώπου να ξαναβρεί τον τόπο, τους ανθρώπους και το κομμάτι του εαυτού του που άφησε πίσω. Έτσι, η Επιστροφή του Κενού δεν γράφτηκε μόνο από την ανάγκη να αφηγηθώ ένα ιστορικό γεγονός. Γράφτηκε από την ανάγκη να κατανοήσω τι σημαίνει να ανήκεις κάπου, να χάνεις αυτόν τον δεσμό χωρίς ποτέ να τον αποχωρίζεσαι πραγματικά και να ελπίζεις ότι κάποτε το κενό θα επιστρέψει εκεί όπου δημιουργήθηκε — όχι για να παραμείνει κενό, αλλά για να ενωθεί ξανά με το σύνολο από το οποίο αποσπάστηκε.

Β.Π.: Η μνήμη αποτελεί έναν από τους βασικούς άξονες του έργου σας. Πώς αντιλαμβάνεστε τη σχέση ανάμεσα στην προσωπική μνήμη, τη συλλογική μνήμη και τον τρόπο με τον οποίο μια κοινωνία επιλέγει τι θα θυμάται και τι θα αφήσει στη λήθη;

Ε.Χ.: Η προσωπική και η συλλογική μνήμη είναι, κατά τη γνώμη μου, άρρηκτα συνδεδεμένες. Η προσωπική μνήμη περιλαμβάνει όσα έζησε ο καθένας μας, τις απώλειες, τα πρόσωπα και τους τόπους που τον διαμόρφωσαν. Όταν, όμως, αυτές οι ατομικές εμπειρίες συναντηθούν, δημιουργούν τη συλλογική μνήμη ενός λαού. Καμία συλλογική ιστορία δεν υπάρχει ανεξάρτητα από τις μικρές, προσωπικές ιστορίες των ανθρώπων που τη βίωσαν. Η μνήμη, ωστόσο, δεν αποτελεί μια ουδέτερη καταγραφή του παρελθόντος. Κάθε κοινωνία επιλέγει τι θα διατηρήσει ζωντανό, τι θα τιμήσει και τι θα αποσιωπήσει. Συχνά θυμάται όσα ενισχύουν την εικόνα που θέλει να έχει για τον εαυτό της και αφήνει στη λήθη όσα προκαλούν πόνο, ενοχή ή αμηχανία. Όμως η λήθη δεν εξαφανίζει πραγματικά τα γεγονότα. Τα μετατρέπει σε σιωπές και κενά που συνεχίζουν να υπάρχουν κάτω από την επιφάνεια και να επηρεάζουν τις επόμενες γενιές. Στο βιβλίο, η Καρυάτιδα θυμάται επειδή δεν θέλει να επιτρέψει στη σιωπή να γίνει η δεύτερη αρπαγή της. Της αφαίρεσαν την πατρίδα, τις αδελφές και τη θέση της, αλλά δεν μπορούν να της αφαιρέσουν τη μνήμη. Μέσα από αυτήν διατηρεί την ταυτότητά της και αντιστέκεται στη λήθη. Η ανάμνηση του τόπου από τον οποίο αποσπάστηκε γίνεται ο μοναδικός τρόπος να παραμείνει ενωμένη μαζί του. Πιστεύω, λοιπόν, ότι ο τρόπος με τον οποίο μια κοινωνία θυμάται αποκαλύπτει όχι μόνο τη σχέση της με το παρελθόν, αλλά και τις αξίες της στο παρόν. Η συλλογική μνήμη είναι ταυτόχρονα κληρονομιά και ευθύνη. Δεν πρέπει να διατηρούμε μόνο όσα μας κάνουν υπερήφανους, αλλά και όσα μας πληγώνουν ή μας φέρνουν αντιμέτωπους με δύσκολες αλήθειες. Γιατί όταν μια κοινωνία επιλέγει να ξεχάσει, δεν χάνει απλώς ένα μέρος της ιστορίας της· χάνει ένα μέρος της ίδιας της της ταυτότητας.

Β.Π.: Στο βιβλίο επιλέγετε να δώσετε φωνή σε ένα σύμβολο πολιτισμού, μετατρέποντας ένα άψυχο αντικείμενο σε φορέα συναισθημάτων και ιστορίας. Τι σας ενδιαφέρει περισσότερο σε αυτή τη μεταμόρφωση: η φωνή του παρελθόντος ή ο διάλογός του με το παρόν;

Ε.Χ.: Αυτό που με ενδιαφέρει περισσότερο είναι ο διάλογος του παρελθόντος με το παρόν, χωρίς όμως να πιστεύω ότι τα δύο μπορούν πραγματικά να διαχωριστούν. Η Καρυάτιδα αποκτά φωνή για να αφηγηθεί όσα είδε και έζησε μέσα στους αιώνες, αλλά η φωνή της δεν απευθύνεται μόνο στην Ιστορία. Απευθύνεται κυρίως σε εμάς, στους ανθρώπους του σήμερα. Δίνοντάς της συναισθήματα, ήθελα να πάψει να αντιμετωπίζεται ως ένα άψυχο έργο τέχνης ή ως ένα πολύτιμο αντικείμενο που εκτίθεται σε ένα μουσείο. Ήθελα ο αναγνώστης να αισθανθεί την απώλειά της, τη μοναξιά της και τη νοσταλγία της για τον τόπο και τις αδελφές της. Όταν ένα σύμβολο αποκτά φωνή, η Ιστορία παύει να είναι μια ψυχρή παράθεση γεγονότων. Αποκτά ανθρώπινη διάσταση και μας υποχρεώνει να αναμετρηθούμε μαζί της συναισθηματικά και ηθικά. Η Καρυάτιδα μάς μεταφέρει τη φωνή του παρελθόντος, αλλά τα ερωτήματα που θέτει είναι απολύτως σύγχρονα: Σε ποιον ανήκει η πολιτιστική κληρονομιά; Τι σημαίνει να αποσπάται κάτι βίαια από τον τόπο στον οποίο γεννήθηκε; Μπορεί ένα έργο να διατηρεί ολόκληρη την ταυτότητά του όταν βρίσκεται αποκομμένο από το σύνολο στο οποίο ανήκει; Και ποια ευθύνη έχουμε εμείς απέναντι σε μια ιστορική αδικία που εξακολουθεί να παραμένει ανοιχτή; Επομένως, η φωνή που έδωσα στην Καρυάτιδα δεν είναι μόνο η φωνή όσων χάθηκαν. Είναι και μια πρόσκληση προς το παρόν να ακούσει, να θυμηθεί και να αναλάβει την ευθύνη του. Γιατί το παρελθόν δεν είναι κάτι μακρινό και νεκρό. Εξακολουθεί να υπάρχει μέσα μας και να μας ρωτά ποιοι είμαστε και τι επιλέγουμε να κάνουμε με όσα κληρονομήσαμε.

Β.Π.: Η λογοτεχνία συχνά κινείται ανάμεσα στην πραγματικότητα και τη φαντασία. Πώς βλέπετε τη δύναμη της μυθοπλασίας να φωτίζει ιστορικά γεγονότα και ανθρώπινες εμπειρίες που ίσως δεν μπορούν να αποδοθούν μόνο μέσα από τα γεγονότα;

Ε.Χ.: Η Ιστορία μάς λέει τι συνέβη, πότε συνέβη και ποιοι συμμετείχαν. Η μυθοπλασία, όμως, μπορεί να μας πλησιάσει σε κάτι που τα ιστορικά αρχεία δεν είναι πάντοτε σε θέση να καταγράψουν: στο πώς βίωσαν οι άνθρωποι όσα συνέβησαν, τι φοβήθηκαν, τι έχασαν, τι θυμήθηκαν και τι συνέχισαν να κουβαλούν μέσα τους. Για μένα, αυτή είναι η μεγάλη δύναμη της λογοτεχνίας. Δεν αντικαθιστά την Ιστορία ούτε έχει το δικαίωμα να αλλοιώνει τα γεγονότα. Μπορεί, όμως, να εισχωρήσει στις σιωπές που αφήνουν πίσω τους οι ημερομηνίες και οι επίσημες αφηγήσεις. Να δώσει φωνή σε εκείνους που δεν μίλησαν, σε όσους δεν καταγράφηκαν και ακόμη και σε ένα άψυχο μνημείο που υπήρξε σιωπηλός μάρτυρας των αιώνων. Στην Επιστροφή του Κενού, τα ιστορικά γεγονότα αποτελούν τον σταθερό κορμό της αφήγησης. Η μυθοπλασία μού επέτρεψε να αναζητήσω τη συναισθηματική τους αλήθεια. Δεν γνωρίζουμε, φυσικά, τι θα αισθανόταν μια Καρυάτιδα τη στιγμή που αποσπάστηκε από το Ερέχθειο. Μέσα από τη λογοτεχνία, όμως, μπορούμε να φανταστούμε τον βίαιο αποχωρισμό, τον φόβο, τη μοναξιά και τη νοσταλγία της. Και μέσα από τα δικά της αισθήματα να κατανοήσουμε βαθύτερα την εμπειρία κάθε ανθρώπου που ξεριζώθηκε από την πατρίδα, την οικογένεια ή την πολιτισμική του ταυτότητα. Η μυθοπλασία δεν συμπληρώνει τα κενά της Ιστορίας προσποιούμενη ότι γνωρίζει την απόλυτη αλήθεια. Τα φωτίζει με μια διαφορετική μορφή αλήθειας — ανθρώπινη, συναισθηματική και βιωματική. Μας επιτρέπει όχι μόνο να μάθουμε ένα γεγονός, αλλά να το αισθανθούμε. Και πολλές φορές μόνο όταν αισθανθούμε το παρελθόν μπορούμε πραγματικά να κατανοήσουμε τη σημασία του στο παρόν.

Β.Π.: Τα έργα τέχνης και τα μνημεία κουβαλούν ιστορίες ανθρώπων, πολιτισμών και εποχών. Πιστεύετε ότι η πολιτιστική κληρονομιά αποτελεί ζωντανή παρουσία που συνεχίζει να συνομιλεί μαζί μας;

Ε.Χ.: Πιστεύω βαθιά ότι η πολιτιστική κληρονομιά αποτελεί μια ζωντανή παρουσία. Τα έργα τέχνης και τα μνημεία μπορεί να είναι κατασκευασμένα από μάρμαρο, πέτρα ή μέταλλο, όμως μέσα τους διατηρούνται οι ιδέες, οι αξίες, οι φόβοι και τα όνειρα των ανθρώπων που τα δημιούργησαν. Φέρουν τα ίχνη εκείνων που τα άγγιξαν, τα θαύμασαν, τα προστάτευσαν ή προσπάθησαν να τα καταστρέψουν. Ένα μνημείο δεν ανήκει αποκλειστικά στο παρελθόν. Η σημασία του ανανεώνεται κάθε φορά που κάποιος στέκεται μπροστά του και αναζητά μέσα του κάτι από τη δική του ιστορία. Ιδιαίτερα για τους ανθρώπους που ζουν μακριά από την πατρίδα τους, η πολιτιστική κληρονομιά μπορεί να γίνει ένας ισχυρός δεσμός με τον τόπο, τη γλώσσα και τις ρίζες τους. Δεν μας υπενθυμίζει μόνο από πού ερχόμαστε· μας βοηθά να κατανοήσουμε ποιοι είμαστε.Αυτή τη ζωντανή σχέση ήθελα να εκφράσω και μέσα από την Καρυάτιδα. Δεν είναι απλώς ένα αριστούργημα της αρχαιότητας. Είναι μια παρουσία που είδε εποχές να αλλάζουν, θρησκείες να διαδέχονται η μία την άλλη, πολέμους να ξεσπούν και ανθρώπους να έρχονται και να φεύγουν. Ακόμη και μέσα στη σιωπή της, συνεχίζει να αφηγείται. Η απουσία της από τον φυσικό της χώρο αποτελεί και αυτή ένα μήνυμα, επειδή μας θυμίζει ότι κάτι παραμένει αποσπασμένο από την ενότητά του. Η πολιτιστική κληρονομιά, επομένως, δεν είναι μόνο κάτι που κληρονομούμε. Είναι μια σχέση που απαιτεί συμμετοχή, φροντίδα και ευθύνη. Συνομιλεί μαζί μας, αλλά μας θέτει και ερωτήματα: Τι επιλέγουμε να προστατεύσουμε; Τι παραδίδουμε στις επόμενες γενιές; Και με ποιο δικαίωμα στερούμε από έναν λαό ένα κομμάτι της ιστορικής και πολιτισμικής του συνέχειας; Όσο εξακολουθούμε να ακούμε αυτά τα ερωτήματα, τα μνημεία δεν είναι σιωπηλά ούτε νεκρά. Παραμένουν ζωντανά μέσα στη μνήμη και στη συνείδησή μας.

Β.Π.: Πέρα από το συγκεκριμένο βιβλίο, ποια είναι τα θέματα ή οι αγωνίες που επανέρχονται στη συγγραφική σας πορεία; Υπάρχουν ερωτήματα που αισθάνεστε ότι σας ακολουθούν διαρκώς ως δημιουργό;

Ε.Χ.: Τα θέματα που επιστρέφουν συχνότερα στη γραφή μου είναι η μνήμη, η απώλεια, ο αποχωρισμός και η ανάγκη του ανθρώπου να ανήκει κάπου. Με απασχολεί ιδιαίτερα τι συμβαίνει όταν κάποιος απομακρύνεται από τον τόπο, τους ανθρώπους ή τον κόσμο που τον διαμόρφωσε. Τι διασώζει μέσα του; Τι χάνεται στην πορεία; Και μπορεί ποτέ να επιστρέψει πραγματικά σε όσα άφησε πίσω; Ίσως αυτές οι αγωνίες να συνδέονται και με τη δική μου ζωή, με την εμπειρία της απόστασης και της μακρόχρονης παραμονής μακριά από την πατρίδα. Όταν ζεις μακριά από τον τόπο σου, καταλαβαίνεις ότι η πατρίδα δεν είναι μόνο ένας γεωγραφικός χώρος. Είναι οι ήχοι, οι μυρωδιές, η γλώσσα, οι άνθρωποι και οι αναμνήσεις που συνεχίζουν να υπάρχουν μέσα σου. Η απόσταση δεν αποδυναμώνει πάντοτε αυτόν τον δεσμό· μερικές φορές τον κάνει ακόμη πιο έντονο. Ένα άλλο θέμα που με ακολουθεί είναι η σιωπή. Με ενδιαφέρουν οι φωνές που δεν ακούστηκαν, οι ιστορίες που έμειναν στο περιθώριο και όσα υπάρχουν πίσω από την επίσημη εκδοχή των γεγονότων. Συχνά αισθάνομαι την ανάγκη να δώσω φωνή σε ό,τι θεωρούμε άψυχο, αδύναμο ή ξεχασμένο. Είτε γράφω για μια Καρυάτιδα είτε δημιουργώ έναν φανταστικό κόσμο, αναζητώ πάντοτε το συναίσθημα που κρύβεται κάτω από την επιφάνεια. Με απασχολεί επίσης η σχέση του πραγματικού με το φανταστικό. Η φαντασία, για μένα, δεν αποτελεί φυγή από την πραγματικότητα. Είναι ένας διαφορετικός τρόπος να την πλησιάσουμε. Μέσα από το μυθικό, το συμβολικό ή το παραμυθικό μπορούμε πολλές φορές να μιλήσουμε πιο ουσιαστικά για τον φόβο, τη μοναξιά, την αδικία, την αγάπη και την ελπίδα. Το ερώτημα που ίσως με ακολουθεί περισσότερο ως δημιουργό είναι αν μπορούμε να ξαναβρούμε όσα χάσαμε — και, αν επιστρέψουμε, αν θα είμαστε ακόμη οι ίδιοι. Δεν γνωρίζω αν υπάρχει μία οριστική απάντηση. Ίσως γι' αυτό συνεχίζω να γράφω. Κάθε ιστορία είναι μια νέα προσπάθεια να πλησιάσω αυτό το ερώτημα και να κατανοήσω λίγο καλύτερα τη δύναμη της μνήμης, της επιστροφής και της ανθρώπινης ανάγκης για σύνδεση.

Β.Π.: Πώς γεννιέται μια ιστορία για εσάς; Είναι συνήθως μια εικόνα, ένα πρόσωπο, μια ιστορική στιγμή ή ένα συναίσθημα που αναζητά τη δική του αφήγηση;

Για μένα, μια ιστορία γεννιέται συνήθως από ένα συναίσθημα που δεν έχει ακόμη βρει τις λέξεις του. Μπορεί να προηγηθεί μια εικόνα, ένα πρόσωπο ή μια ιστορική στιγμή, αλλά πίσω από όλα αυτά υπάρχει πάντοτε κάτι που με αγγίζει και επιμένει μέσα μου: μια απορία, μια απουσία ή μια μικρή λεπτομέρεια που αρνείται να ξεχαστεί. Όπως η ανάμνηση της ημέρας που ο πατέρας μου πήρε την αδελφή μου μακριά από τη μητέρα μας εμενα, επειδή πίστευε ότι η αδελφή μου, ως πρωτότοκη, έπρεπε να ανατραφεί σύμφωνα με τα ελληνικά πρότυπα. Τέτοιες εμπειρίες δεν μένουν απλώς στο παρελθόν. Μεγαλώνουν μαζί μας και, κάποια στιγμή, αναζητούν τη δική τους αφήγηση. Στην περίπτωση της Επιστροφής του Κενού, η ιστορική αρπαγή της Καρυάτιδας αποτέλεσε την αφετηρία, αλλά η ιστορία άρχισε πραγματικά να γεννιέται όταν προσπάθησα να φανταστώ πώς θα ένιωθε εκείνη τη στιγμή. Πώς βιώνει κανείς τον βίαιο αποχωρισμό από τον τόπο, τις αδελφές και την ταυτότητά του; Από τη στιγμή που γεννήθηκε αυτό το ερώτημα, η Καρυάτιδα έπαψε να είναι για μένα ένα μαρμάρινο άγαλμα. Έγινε μια παρουσία που ζητούσε να μιλήσει. Πολλές φορές, όμως, η έμπνευση έρχεται μέσα από κάτι εντελώς απρόσμενο. Όταν είχα φτάσει στη σκηνή της αρπαγής, αισθανόμουν ότι δεν μπορούσα να συνεχίσω. Αναρωτιόμουν πώς θα άντεχε η Καρυάτιδα ολομόναχη όσα θα ακολουθούσαν. Εκείνη ακριβώς τη στιγμή, ο σύζυγός μου έφερε και ακούμπησε στο γραφείο μου ένα μικροσκοπικό πουλάκι που είχε πέσει από τη φωλιά του. Αυτή η μικρή, εύθραυστη παρουσία έγινε η αφορμή για να γεννηθεί η Παρηγορία, η σύντροφος που θα έδινε στην Καρυάτιδα κουράγιο, ελπίδα και έναν λόγο να συνεχίσει. Έτσι λειτουργεί συχνά η δημιουργία για μένα. Ένα συναίσθημα αναζητά τη μορφή του και, ξαφνικά, μια εικόνα ή ένα τυχαίο περιστατικό τού ανοίγει τον δρόμο. Από εκεί και πέρα, δεν αισθάνομαι ότι επινοώ απλώς την ιστορία. Αισθάνομαι ότι την ακολουθώ, ακούγοντας τους χαρακτήρες μέχρι να μου αποκαλύψουν μόνοι τους πού θέλουν να με οδηγήσουν.

Β.Π.: Σε μια εποχή όπου η πληροφορία κατακλύζει την καθημερινότητά μας, ποιος πιστεύετε ότι είναι ο ιδιαίτερος ρόλος της λογοτεχνίας και της τέχνης σήμερα;

Ε.Χ.: Σε μια εποχή κατά την οποία δεχόμαστε αδιάκοπα πληροφορίες, η λογοτεχνία και η τέχνη μάς προσφέρουν κάτι πολύτιμο: μας καλούν να σταματήσουμε. Η πληροφορία μάς ενημερώνει γρήγορα για όσα συμβαίνουν, αλλά δεν μας βοηθά πάντοτε να τα κατανοήσουμε σε βάθος ή να αισθανθούμε την ανθρώπινη διάστασή τους. Η τέχνη δημιουργεί τον αναγκαίο χώρο για περισυλλογή. Η λογοτεχνία, ειδικότερα, μας επιτρέπει να μπούμε στη ζωή ενός άλλου ανθρώπου, να δούμε τον κόσμο μέσα από τα μάτια του και να βιώσουμε εμπειρίες που ίσως βρίσκονται πολύ μακριά από τη δική μας πραγματικότητα. Με αυτόν τον τρόπο καλλιεργεί την ενσυναίσθηση και μας υπενθυμίζει ότι πίσω από κάθε είδηση, αριθμό ή ιστορικό γεγονός υπάρχουν άνθρωποι με φόβους, απώλειες, προσδοκίες και όνειρα. Πιστεύω ακόμη ότι η λογοτεχνία και η τέχνη προστατεύουν τη μνήμη μας. Μέσα στη συνεχή ροή της πληροφορίας, τα γεγονότα εμφανίζονται για λίγο και ύστερα παραχωρούν τη θέση τους στα επόμενα. Ένα έργο τέχνης, όμως, μπορεί να διασώσει μια εμπειρία από τη λήθη και να την παραδώσει στις επόμενες γενιές. Δεν μας επιτρέπει απλώς να θυμόμαστε τι συνέβη, αλλά μας βοηθά να κατανοήσουμε γιατί εξακολουθεί να έχει σημασία. Ο ρόλος της τέχνης δεν είναι απαραίτητα να προσφέρει έτοιμες απαντήσεις. Είναι να θέτει τα ερωτήματα που η ταχύτητα της καθημερινότητας δεν μας αφήνει χρόνο να ακούσουμε. Να μας ταράζει, να μας παρηγορεί, να μας φέρνει αντιμέτωπους με όσα αποφεύγουμε και, τελικά, να μας επανασυνδέει με την ανθρώπινη πλευρά μας. Σε έναν κόσμο γεμάτο πληροφορίες, ίσως αυτό που χρειαζόμαστε περισσότερο δεν είναι να γνωρίζουμε περισσότερα, αλλά να αισθανόμαστε και να κατανοούμε βαθύτερα.

Β.Π.: Όταν ένα βιβλίο ολοκληρώνεται και περνά στα χέρια των αναγνωστών, παύει να ανήκει αποκλειστικά στον δημιουργό του. Τι θα θέλατε να κρατήσει ο αναγνώστης από την Επιστροφή του Κενού;

Ε.Χ.: Θα ήθελα, όταν ο αναγνώστης κλείσει το βιβλίο, να μη βλέπει πια την Καρυάτιδα μόνο ως ένα θαυμαστό έργο τέχνης, αλλά ως μια παρουσία που κουβαλά μνήμη, πόνο και μια βαθιά επιθυμία επιστροφής. Να αισθανθεί, έστω για λίγο, τη μοναξιά της απομάκρυνσης και το βάρος του να υπάρχεις μακριά από τον τόπο και το σύνολο στα οποία ανήκεις.Θα ήθελα επίσης να αναγνωρίσει μέσα στην ιστορία της κάτι από τη δική του ζωή. Όλοι, με διαφορετικό τρόπο, έχουμε γνωρίσει την απώλεια. Έχουμε αποχωριστεί έναν άνθρωπο, έναν τόπο, μια εποχή ή ένα κομμάτι του εαυτού μας. Η Καρυάτιδα εκφράζει αυτή την κοινή ανθρώπινη εμπειρία: τη νοσταλγία για ό,τι χάθηκε και την ελπίδα ότι κάποτε μπορεί να αποκατασταθεί. Παράλληλα, θα ήθελα το βιβλίο να γεννήσει έναν βαθύτερο προβληματισμό για την πολιτιστική μας κληρονομιά. Τα Γλυπτά του Παρθενώνα δεν είναι ανεξάρτητα αντικείμενα που μπορούν να αντιμετωπίζονται αποσπασματικά. Αποτελούν μέρη ενός ενιαίου συνόλου. Όλα είναι ένα και το ένα εμπεριέχει τα πάντα. Δεν μπορούμε να μιλάμε για ουσιαστική επιστροφή ενός μόνο τμήματος, αφήνοντας τα υπόλοιπα πίσω. Περισσότερο από οποιοδήποτε συγκεκριμένο μήνυμα, όμως, θα ήθελα να μείνει στον αναγνώστη ένα συναίσθημα: ότι η μνήμη μπορεί να νικήσει τη λήθη, ότι η παρηγοριά μπορεί να μας στηρίξει ακόμη και στις πιο σκοτεινές στιγμές και ότι η επιστροφή παραμένει δυνατή όσο υπάρχει κάποιος που θυμάται, περιμένει και ελπίζει. Γιατί η επιστροφή της Καρυάτιδας δεν σημαίνει μόνο την αποκατάσταση μιας ιστορικής αδικίας. Σημαίνει ότι το κενό παύει επιτέλους να είναι κενό.

Β.Π.: Κοιτάζοντας τη συγγραφική σας διαδρομή μέχρι σήμερα, ποια θεωρείτε τη σημαντικότερη ανακάλυψη που σας έχει προσφέρει η γραφή — για τη ζωή, τους ανθρώπους ή τον ίδιο σας τον εαυτό; 

Ε.Χ.: Η σημαντικότερη ανακάλυψη που μου έχει προσφέρει η γραφή είναι ότι δεν μπορούμε να αλλάξουμε το παρελθόν, μπορούμε όμως να αλλάξουμε τη σχέση μας μαζί του. Όσα μας πλήγωσαν δεν παύουν να έχουν συμβεί, αλλά, όταν βρίσκουμε το θάρρος να τα κοιτάξουμε και να τους δώσουμε λέξεις, παύουν να υπάρχουν μέσα μας μόνο ως σιωπηλά τραύματα. Μπορούν να μετατραπούν σε μνήμη, κατανόηση και, κάποτε, σε δημιουργία. Μέσα από τη γραφή ανακάλυψα επίσης ότι οι άνθρωποι μοιάζουμε πολύ περισσότερο απ' όσο νομίζουμε. Πίσω από τις διαφορετικές ζωές, εποχές και πατρίδες υπάρχουν οι ίδιες βαθιές ανάγκες: να αγαπήσουμε, να ανήκουμε κάπου, να μη μας ξεχάσουν και να επιστρέψουμε σε ό,τι αισθανόμαστε ως σπίτι. Ακόμη και όταν γράφω για ένα μαρμάρινο άγαλμα ή για έναν φανταστικό κόσμο, στην πραγματικότητα γράφω για αυτές τις κοινές ανθρώπινες αγωνίες. Όσο για τον εαυτό μου, η γραφή με βοήθησε να καταλάβω ότι πολλά από όσα θεωρούσα αδυναμίες —η ευαισθησία, η νοσταλγία, η δυσκολία του αποχωρισμού— είναι συγχρόνως οι πηγές της δημιουργικής μου δύναμης. Όσα με πόνεσαν με έμαθαν να παρατηρώ βαθύτερα, να ακούω τις σιωπές και να αναζητώ τις ιστορίες που κρύβονται πίσω από όσα φαίνονται. Ίσως, τελικά, αυτό να είναι το μεγαλύτερο δώρο της γραφής: δεν μου έδωσε όλες τις απαντήσεις, αλλά με έμαθε να μη φοβάμαι τα ερωτήματα. Μου επέτρεψε να συνομιλήσω με το παρελθόν μου, να πλησιάσω περισσότερο τους άλλους και να γνωρίσω πλευρές του εαυτού μου που διαφορετικά μπορεί να είχαν παραμείνει σιωπηλές.

Β.Π.: Αν η Επιστροφή του Κενού ήταν ένας διάλογος ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν, ποια θα θέλατε να είναι η φράση που θα έμενε να ακούγεται στο τέλος;

Ε.Χ.: «Δεν σε ξέχασα...»

Επίλογος

Η συζήτησή μας με την Ειρήνη Χιώτη αναδεικνύει τη δύναμη της λογοτεχνίας να μετατρέπει τη μνήμη σε ζωντανή εμπειρία και την προσωπική απώλεια σε μια ευρύτερη ανθρώπινη αφήγηση. Μέσα από τη φωνή της Καρυάτιδας, αναδύονται ερωτήματα για την ταυτότητα, τον αποχωρισμό, την πολιτιστική κληρονομιά και την ανάγκη του ανθρώπου να διατηρεί ζωντανούς τους δεσμούς του με όσα τον διαμόρφωσαν.

Ίσως τελικά η επιστροφή να μην αφορά μόνο έναν τόπο ή ένα μνημείο. Να αφορά την αποκατάσταση μιας σχέσης, την αναζήτηση της χαμένης ενότητας, την αναγνώριση όσων στερηθήκαμε και την επιμονή της μνήμης απέναντι στον χρόνο. Γιατί όσα αγαπήσαμε, όσα χάσαμε και όσα εξακολουθούμε να περιμένουμε παραμένουν με κάποιον τρόπο μέρος της ύπαρξής μας.

Και όταν η ιστορία φτάνει στο τέλος της, δεν χρειάζονται πάντοτε πολλές λέξεις για να εκφράσουν όσα μένουν ανείπωτα. Μερικές φορές αρκεί μια φράση, τόσο απλή και τόσο βαθιά ανθρώπινη, για να συμπυκνώσει ολόκληρη τη διαδρομή της μνήμης:

«Δεν σε ξέχασα...»

Ίσως μέσα σε αυτές τις τρεις λέξεις να βρίσκεται τελικά ολόκληρο το νόημα της επιστροφής.